مکان‌های ناشناخته تهران برای گشت‌وگذار

۱- خانه مقدم

شاید اغراق‌آمیز به نظر برسد اگر خانه مقدم را زیباترین و دلنشین‌ترین خانه‌موزه (House Museum) تهران بنامیم. این مکان، یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های ناشناخته تهران، با معماری بی‌نظیر، اشیای تاریخی، حوض فیروزه‌ای و گلدان‌های شمعدانی، بازدیدکنندگان را از هیاهوی زندگی شهری به فضایی آرام و دلپذیر می‌برد.

تا زمانی که به در بزرگ و چوبی خانه مقدم و سردر آن با خط نستعلیق «موزه مقدم» نرسید، باورکردنی نیست که در میان فروشگاه‌های ابزارآلات خیابان امام خمینی و نزدیک میدان حسن‌آباد، چنین بنای استثنایی و چشمگیری وجود داشته باشد.

خانه مقدم، دارایی محمدتقی‌خان احتساب‌الملک، یکی از شخصیت‌های برجسته دربار قاجار، شناخته می‌شود. با سکونت پسرش، محسن مقدم، این عمارت به شکل امروزی‌اش درآمده است. محسن مقدم، استاد برجسته باستان‌شناسی دانشگاه تهران و یکی از بنیان‌گذاران دانشکده هنرهای زیبا، در سال ۱۳۱۵ همراه همسر بلغاری‌اش در منزل پدری ساکن شد. علاقه ویژه او و همسرش به اشیای هنری و تاریخی مانند کاشی‌های کهن، سنگ‌های هنری، سفالینه‌ها، شیشه‌ها و تابلوهای نقاشی، به جمع‌آوری و نمایش این آثار در خانه انجامید.

در سال ۱۳۵۱، استاد مقدم خانه پدری را با شرط سکونت خود و همسرش تا پایان عمر، وقف دانشگاه تهران کرد و تمام آثار ارزشمند آن را نیز به دانشگاه اهدا نمود.

خانه مقدم شامل دو حیاط و دو ساختمان اصلی است که با دیواری به نام دیوار تجدد از یکدیگر جدا شده‌اند. حیاط بیرونی شامل اتاق پیشخوان و اتاق پذیرایی می‌شود. در اتاق پیشخوان، عکس‌ها، لوازم شخصی و معرفی استاد مقدم به نمایش درآمده و اتاق پذیرایی پر از آثار و اشیای تاریخی مانند سفالینه‌ها، شیشه‌ها، ابزار سنگی و مهرهاست که برای بازدیدکنندگان در معرض دید قرار گرفته‌اند.

در این عمارت زیبا، بخش‌هایی مانند حوضخانه، کتابخانه، برج، ایوان قاجاری، گلخانه، زیرزمین، ایوان، اتاق قاجار، اتاق نشیمن، حوض ژاپنی و دیگر قسمت‌های جذاب وجود دارند که هر کدام داستان‌های جالبی از میراث فرهنگی (Cultural Heritage) ایران روایت می‌کنند. قسمت‌های جذاب این بنای تاریخی شما را شگفت‌زده خواهد کرد.

برای بازدید از خانه مقدم، به میدان حسن‌آباد و خیابان امام‌خمینی بروید. پس از عبور از خیابان شیخ هادی، در کنار بانک ملت و پلاک ۲۵۱، مقصد شما قرار دارد. این خانه در تمامی روزهای هفته به جز دوشنبه‌ها و تعطیلات رسمی، از ساعت ۹ صبح تا ۵ بعدازظهر به روی علاقه‌مندان باز است.

۲- سرای کاظمی

سرای کاظمی، که اخیراً به عنوان «خانه‌موزه تهران قدیم» شناخته می‌شود، یکی از مکان‌های ناشناخته و جذاب تهران است و در محله امامزاده یحیی، خیابان پانزده‌خرداد، کوچه ابوالقاسم شیرازی واقع شده. این بنا شامل نگارخانه، تماشاخانه، تالار مشاهیر، کتابخانه تخصصی تهران‌شناسی و موزه مردم‌شناسی (Ethnography Museum) می‌شود. این عمارت با قدمتی نزدیک به یک قرن، متعلق به میرزا سیدکاظم تفرشی بوده و نقش اصطبل‌دار دربار ناصرالدین‌شاه قاجار را ایفا کرده است.

سرای کاظمی دارای دو حیاط شمالی و جنوبی با مساحتی حدود ۲ هزار مترمربع است. حیاط جنوبی در بخش بیرونی قرار دارد و حیاط شمالی به قسمت اندرونی اختصاص یافته. در مرکز ساختمان اصلی، دو تالار زیبا واقع شده و زیرزمین به شکل منحصربه‌فردی آجرکاری شده است.

این خانه، مانند دیگر خانه‌های سنتی دوران قاجار، شامل تمامی قسمت‌های ضروری نظیر بیرونی، اندرونی، مطبخ، آب‌انبار و اصطبل است. یکی از ویژگی‌های خاص این خانه، رخت‌شوی‌خانه آن است که در آن دوران اهمیت زیادی داشت، زیرا بسیاری از مردم برای شست‌وشوی لباس‌ها به کنار چشمه‌ها و رودخانه‌ها می‌رفتند.

پنجره‌های ارسی با شیشه‌های رنگارنگ در دو طرف تالارها، زیبایی خاصی به این عمارت بخشیده‌اند. موزه مردم‌شناسی این خانه نیز عروسک‌ها و ماکت‌هایی را به نمایش می‌گذارد که آداب و رسوم مردم تهران در ۱۵۰ سال گذشته را به شکلی غنی بازسازی کرده است.

اگر به دیدن نمای آجری جذاب، پنجره‌های ارسی، بادگیرها و تزیینات خاص سرای دل‌انگیز کاظمی علاقه‌مندید، به خیابان پانزده‌خرداد، کوچه امامزاده یحیی، کوچه ابوالقاسم شیرازی مراجعه کنید.

۳- عمارت مسعودیه

یکی از برجسته‌ترین بناهای تاریخی (Historical Site) از دوره قاجار، عمارت مسعودیه است که در میدان بهارستان و در امتداد باغ نگارستان قرار دارد. نام این بنا از مسعود میرزا، فرزند ناصرالدین‌شاه، گرفته شده که دستور ساخت آن را صادر کرد. باغ عمارت مسعودیه شامل هفت عمارت است که با حیاط‌هایی به یکدیگر متصل می‌شوند. از جمله این عمارت‌ها می‌توان به دیوان‌خانه، حیاط مشیری، سفره‌خانه و حوض‌خانه، حیاط سیدجوادی و دیگر بناها اشاره کرد.

گردشگران بسیاری به این مکان می‌آیند تا زیبایی و معماری منحصربه‌فرد آن را از نزدیک ببینند؛ جایی که ویژگی‌های باغ‌های ایرانی (Persian Garden) و معماری اروپایی به طرز جالبی تلفیق شده‌اند. اگر می‌خواهید یکی از گوهرهای ناشناخته تهران، یعنی عمارت مسعودیه را بازدید کنید، به خیابان ملت و سپس خیابان اکباتان بروید تا سردر این عمارت را ببینید.

۴- کاروان‌سرای خانات

در دل شهر بزرگ تهران، در جنوب چهارراه مولوی و شمال میدان شوش، کاروان‌سرایی قدیمی از زمان ناصرالدین‌شاه قاجار وجود دارد که به علاقه‌مندان به هنر و تاریخ، فضایی منحصربه‌فرد برای تماشا و کاوش ارائه می‌دهد.

کاروان‌سرای خانات امروزه با حجره‌هایی که محصولات خشکبار عرضه می‌کنند و یک سفره‌خانه سنتی، به فعالیت خود ادامه می‌دهد. این بنا در زمینی به مساحت تقریبی ۱۰ هزار مترمربع ساخته شده است. هرچند اضلاع چهارگوشه آن متقارن نیستند، اما ۵۴ حجره منظم در حیاط، این ناهماهنگی را جبران می‌کند. حیاط این کاروان‌سرا دارای دو ایوان است که در دو طرف شرق و غرب به ورودی بنا منتهی می‌شوند و ورودی اصلی آن به سمت بازار امین‌السلطان راه دارد.

آجرکاری و گره‌سازی از شیوه‌های به‌کاررفته در معماری کاروان‌سرای خانات به شمار می‌رود. در ورودی اصلی این بنا، ساخته‌شده از چوب روسی با چهل گل میخ و ارتفاع شش متر، هر بیننده‌ای را شگفت‌زده می‌کند. بر سردر کاشی‌کاری‌شده آن، جملاتی از امام علی(ع) درباره کسب‌وکار حک شده که نشان‌دهنده توجه اهل بازار به مولا علی است.

برای بازدید از کاروان‌سرای خانات و تجربه فضایی تاریخی، به خیابان مولوی بروید. در جنوب چهارراه مولوی، خیابان صاحب‌جمع به راحتی کاروان‌سرا را به شما نشان می‌دهد.

۵- قبرستان ظهیرالدوله

اگر به اشعار بانوی بزرگ شعر نو ایران علاقه‌مند هستید، حتماً نام قبرستان ظهیرالدوله را، که محل آرامگاه ابدی اوست، شنیده‌اید. برای رسیدن به این مکان، فاصله بین تجریش و امامزاده قاسم را پیاده یا با خودرو طی کنید تا به انتهای خیابان ظهیرالدوله برسید. این قبرستان متفاوت، جایگاه چند تن از مفاخر هنر و ادب معاصر همچون فروغ فرخزاد، ملک‌الشعرای بهار، رهی معیری و قمرالملوک وزیری است.

باغ زیبای این قبرستان، با درخت‌های کهن و تنومند، فضایی سرسبز و دلپذیر از جاذبه‌های طبیعی (Natural Attractions) ایجاد کرده است. این باغ متعلق به علی‌خان ظهیرالدوله، سیاستمدار دوره ناصرالدین‌شاه قاجار، است که به دلیل علاقه‌اش به این مکان، وصیت کرد پس از مرگ در اینجا دفن شود.

پس از او، بسیاری از بزرگان فرهنگ و هنر نیز در این باغ آرام گرفتند تا سال ۱۳۴۰ که دفن اموات در آن ممنوع شد. اکنون تنها در روزهای پنج‌شنبه و در دو نوبت (ساعت ۱۰ تا ۱۲ برای خانم‌ها و ساعت ۱۳ تا ۱۶ برای آقایان)، می‌توان به قبرستان ظهیرالدوله رفت و خاطره هنرمندان و شاعران را زنده کرد.

۶- آتشکده آدریان

نام آتشکده بلافاصله آتشکده یزد را به ذهن می‌آورد، اما در خیابان جمهوری تهران، آتشکده‌ای وجود دارد که تقریباً یک قرن از عمرش می‌گذرد. آتشکده آدریان، تنها نیایشگاه زرتشتیان در تهران، محیطی امن و آرام برای راز و نیاز هموطنان زرتشتی با معبودشان فراهم می‌کند. این بنا، ساخته‌شده در اواخر دوره قاجار، نزدیک دبیرستان تاریخی و زرتشتی فیروز بهرام واقع شده است. آتش آتشکده آدریان با مراسم خاصی در سال ۱۲۹۶، پس از ساخت بنا، از آتشکده یزد به این محل منتقل شد.

آجرکاری سردر ورودی این آتشکده، چشم هر بازدیدکننده‌ای را به خود جذب می‌کند. پس از عبور از در ورودی چوبی، به دهلیزی می‌رسیم که به حیاط اصلی هدایت می‌کند. ساختمان اصلی با نمایی از سنگ سفید و شش ستون با سرستون‌های زیبا، فضایی دلنشین و معنوی ایجاد کرده است.

در قلب تهران، سنگی شگفت‌انگیز وجود دارد که هر یک از سرهای آن به شکل گاو طراحی شده‌اند. درست در مقابل ساختمان اصلی، نظیر آتشگاه یزد، حوض آب بیضی‌شکل نمایان است.

اگر به دنبال کشف یکی از آتشکده‌های با معماری منحصربه‌فرد و ناشناخته تهران هستید، به خیابان جمهوری، خیابان میرزا کوچک خان، پلاک ۴ مراجعه کنید.

۷- حمام نواب تهران

حمام نواب تهران به دلیل فیلم‌برداری فیلم مشهور قیصر به کارگردانی مسعود کیمیایی، شهرت یافته است. این حمام، ساخته‌شده در دوران قاجار توسط دختران مردی به نام نواب، در منطقه تاریخی پانزده‌خرداد و در کوچه‌ای که به امامزاده یحیی ختم می‌شود، واقع شده است. به دلیل تأمین آب از قنات، آن را در پایین‌تر از سطح زمین طراحی کرده‌اند. در ساخت این بنا از آجر، ساروج، آهک، کاشی و سنگ استفاده شده است.

با پایین رفتن از پله‌های حمام، حوض شش‌ضلعی کوچک با فواره‌ای در وسط نمایان می‌شود. دیوارهای حمام تا نیمه با کاشی‌های لاجوردی و آبی پوشانده شده‌اند. گنبدهای کوچک با شیشه‌های رنگی، به عنوان نورگیر و هواکش، جلوه‌ای ویژه به فضای حمام بخشیده‌اند.

حمام نواب در فصل تابستان به خاطر چاله حوض بزرگ، مرکز شلوغی بوده است. جوانان بسیاری عصرهای گرم تابستان برای بازی در چاله‌حوض به این مکان می‌آمدند.

این حمام تا اواسط دهه ۸۰ شمسی به فعالیت ادامه داد و سپس به عنوان کافه رستورانی بازگشایی شد؛ در حال حاضر به عنوان موزه حمام نواب (Bathhouse Museum) از بازدیدکنندگان پذیرایی می‌کند.

برای بازدید از این مکان پنهان تهران، به خیابان ری، محله عودلاجان شرقی، خیابان شهید محمدرضا ملاباقری، شمال میدان باغ پسته بک، کوچه بیک دامغانی مراجعه کنید. ایستگاه پانزده‌خرداد خط یک مترو (Metro) نزدیک‌ترین ایستگاه به محله عودلاجان است.

۸- شهرک سینمایی غزالی

برای کسانی که می‌خواهند حال و هوای تهران قدیم را تجربه کنند، بازدید از شهرک سینمایی غزالی بسیار توصیه می‌شود. در خیابان لاله‌زار، در کنار سینما تئاتر تابان و گراندهتل، می‌توانید خاطرات فیلم‌های محبوب گذشته را مرور کنید. این شهرک به پیشنهاد زنده‌یاد علی حاتمی، کارگردان برجسته و صاحب سبک، ایجاد شده است. در این مکان، دکورهایی مربوط به دوره رضاشاه و اوایل حکومت محمدرضا پهلوی و همچنین شهرهای تاریخی کوفه و اورشلیم بازسازی شده است. فیلم‌های معروفی چون هزاردستان و شیخ مفید در این شهرک فیلم‌برداری شده‌اند.

بخشی از اورشلیم نیز برای تهیه فیلم مریم مقدس در این شهرک ساخته شده که بعدها برای دیگر فیلم‌ها مورد استفاده قرار گرفت.

اگر خواهان مرور خاطرات سینمای تاریخ ایران و آشنایی با تهران قدیم هستید، به کیلومتر ۱۵ جاده مخصوص تهران-کرج بروید و بعد از کارخانه سایپا، به خیابان پنجاه‌وپنجم یا همان خیابان هزاردستان بپیچید و سپس به این شهرک وارد شوید. شهرک سینمایی غزالی از جاذبه‌های حیرت‌انگیز تهران، همه روزه از ساعت ۹ صبح تا ۵ بعدازظهر پذیرای بازدیدکنندگان است.

۹- خیابان سی‌تیر

برای سپری کردن لحظاتی در یکی از محله‌های تاریخی و اصیل تهران یا گشت‌وگذار شبانه در میان غرفه‌های غذای خیابانی و نوشیدنی، خیابان سی‌تیر را فراموش نکنید. با قدم زدن در این خیابان که از سال ۱۳۹۵ به زیبایی سنگ‌فرش شده، می‌توانید از جاهای دیدنی (Tourist Attractions) مانند موزه ملی ایران، کلیسای انجیلی، کنیسه حییم، موزه آبگینه و موزه علوم و فناوری ایران بازدید کنید.

در دوران پهلوی، این خیابان به دلیل نزدیکی به محل زندگی احمد قوام، به نام قوام‌السلطنه نام‌گذاری شد. مدتی نیز به‌خاطر وجود کلیسای انجیلی پطرس مقدس، کنیسه حییم و آتشکده آدریان به خیابان ادیان معروف بود تا اینکه پس از قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱، به نام کنونی‌اش تغییر یافت.

خیابان سی‌تیر یکی از مکان‌های کمتر شناخته‌شده تهران است که در شب‌ها حال‌وهوای شادابی دارد. دکه‌های غذافروشی و کافه‌های سیار، طعم غذاهای محلی (Local Food) متنوع را که شاید در سایر نقاط شهر به راحتی پیدا نشود، عرضه می‌کنند و چای سماوری پرطرفدار را به مردم می‌چشانند. گشت‌وگذار در این خیابان زیبا همراه با موسیقی شبانه و نورپردازی خیره‌کننده، خاطراتی به‌یادماندنی رقم می‌زند.

نتیجه‌گیری

در این مقاله، نُه نقطه از مکان‌های ناشناخته تهران را معرفی کردیم؛ البته بدیهی است که جاهای ناشناخته یا کمتر شناخته‌شده دیگری نیز وجود دارد که می‌توانند به این لیست افزوده شوند.

سوالات متداول

خانه مقدم کجاست و چه ویژگی‌هایی دارد؟ خانه مقدم در خیابان امام خمینی و نزدیک میدان حسن‌آباد واقع شده و به خاطر معماری زیبا و اشیای تاریخی خود شناخته می‌شود.

سرای کاظمی چه امکاناتی دارد؟ سرای کاظمی شامل نگارخانه، تماشاخانه، تالار مشاهیر و موزه مردم‌شناسی می‌باشد و فضایی تاریخی را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌کند.

عمارت مسعودیه در کجا واقع شده است؟ عمارت مسعودیه در میدان بهارستان و در امتداد باغ نگارستان قرار دارد و به خاطر تلفیق معماری ایرانی و اروپایی مشهور است.

چگونه می‌توان به قبرستان ظهیرالدوله دسترسی داشت؟ برای مراجعه به قبرستان ظهیرالدوله، باید به انتهای خیابان ظهیرالدوله بروید و به وسیله اتوبوس یا پیاده طی مسیر کنید.

حمام نواب تهران چه کاربری دارد؟ حمام نواب تهران اکنون به عنوان موزه حمام نواب فعالیت می‌کند و به نمایش معماری و تاریخ این مکان می‌پردازد.