عمارت مسعودیه تهران: تاریخ و معماری قاجار

عمارت مسعودیه از گذشته تاکنون

در سال ۱۲۹۵ هجری قمری، در دوران قاجار، مسعودمیرزا، فرزند چهارم ناصرالدین‌شاه، به ساخت بنای تاریخی عمارت مسعودیه فرمان داد. اگر می‌پرسید عمارت مسعودیه کجاست، باید بگوییم در محله‌ای قدیمی و تاریخی تهران، یعنی میدان بهارستان، واقع شده است.

عکس از: سایت Amunowruz

مساحت اولیه این بنای تاریخی نزدیک به ۳ هکتار بود، اما متأسفانه امروزه تنها ۱.۵ هکتار از آن باقی مانده است. بازدید از عمارت مسعودیه با بخش‌های متنوع داخلی و خارجی، همراه با زیبایی‌های گچ‌بری، کاشی‌کاری و منبت‌کاری، تجربه‌ای ماندگار و آموزنده برای علاقه‌مندان به جاذبه‌های تاریخی تهران به ارمغان می‌آورد.

اجزای مختلف و قدیمی عمارت مسعودیه تهران را بشناسید:

• • عمارت دیوان‌خانه
  • عمارت سفره‌خانه
  • حیاط سید‌جوادی
  • عمارت سید‌جوادی
  • حیاط مشیری

• عمارت مشیر‌الدوله
• حیاط خلوت
• عمارت حیاط خلوت
• عمارت سردر پیاده‌رو
• عمارت سردر کالسکه‌رو
• باغ دیوان‌خانه

عکس از: سایت Itto

برخی از بخش‌های عمارت مسعودیه که در سال‌های اخیر ایجاد شده‌اند، شامل ساختمان‌هایی هستند که کاربردهایشان چندان مشخص نیست.

• ساختمان آجری یک طبقه برای حراست، نگهبانی، بانک ملی، پست برق، گل‌خانه و سرویس بهداشتی
• ساختمان آجری سه طبقه برای گزینش
• ساختمان آجری سه طبقه در بخش شورای آموزش‌و‌پرورش.
• ساختمان یک طبقه آجری با ایوان برای عکاسخانه.
• ساختمان یک طبقه آجری شمال عمارت سیدجوادی.
• انبار
• چاپخانه
• آبدارخانه
• ساختمان جنوب غربی

آیا عمارت مسعودیه واقعا نمایشگاه جاذبه است؟

پیش از آنکه به توضیحات دقیق درباره عمارت مسعودیه و ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن بپردازیم، پیشنهاد می‌کنیم چند تصویر از این بنای تاریخی و اجزای مختلف آن را در اینترنت جستجو کنید.

عکس از: سایت Irna

حتی دیدن مجازی این عمارت با گچ‌بری‌های زیبا، کاشی‌کاری‌های جذاب، چوب‌های تزیین‌شده با هنر معرق و منبت، و باغ دل‌انگیزش، ثابت می‌کند که این مکان ارزش بازدید با دقت و علاقه را دارد.

علاوه بر زیبایی‌های ظاهری عمارت مسعودیه که به چشم می‌آید، ایجاد مکان‌های فرهنگی حیاتی و وقوع رویدادهای تاریخی، اهمیت بیشتری به آن می‌بخشد و بازدیدکنندگان را به کاوش در این بنای تاریخی ترغیب می‌کند.

“`

عکس از: سایت Instagram

عمارت مسعودیه چه تاریخ‌هایی را تجربه کرده است؟

ارزش تاریخی عمارت مسعودیه تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود. این بنای تاریخی در دوران قاجار، شاهد رویدادهای مهم بوده که تنش‌های زیادی ایجاد کرده‌اند.

عکس از: سایت Tasnimnews

برای نمونه، در سال ۱۲۵۶، آتش‌سوزی بزرگی در قسمت غربی عمارت مسعودیه رخ داد که خسارت‌های سنگینی به بنا وارد کرد. علاوه بر این، در زمان تلاش‌های مشروطه‌خواهان نیز آسیب‌های جدی دید.

عکس از: سایت Twitter

مسعودمیرزا به دلیل سلب حق سلطنت از او و اعطای آن به برادرش مظفرالدین‌شاه، احساس مثبتی نسبت به او و پسر برادرش محمدعلی‌شاه نداشت.

از سوی دیگر، در زمان سلطنت محمدعلی‌شاه، مشروطه‌خواهان علیه او قیام کردند و خواستار آن بودند که چرا تمام امور کشور، از جمله آزادی‌های فردی، در دست پادشاه است؟

“`html

عکس از: سایت Twitter

حال که مشروطه‌خواهان به دنبال اصلاحات و تغییر در نظام پادشاهی بودند، فرصتی بهتر از این برای مسعودمیرزا نبود تا با توجه به شرایط، به آن‌ها بپیوندد و علیه محمدعلی‌شاه متحد شود. او عمارت مسعودیه تهران را به عنوان محلی امن برای حمایت از مشروطه‌خواهان انتخاب کرد.

عکس از: سایت Twitter

در سال ۱۲۸۷، هنگامی که محمدعلی‌شاه با کالسکه‌اش از کنار عمارت مسعودیه عبور می‌کرد، بمبی دست‌ساز زیر کالسکه منفجر شد. این رویداد محمدعلی‌شاه را خشمگین کرد و بهانه‌ای برای سرکوب مشروطه‌خواهان فراهم آورد.

پس از سرکوب مجلس، محمدعلی‌شاه با یادآوری انفجار، به عمارت مسعودیه حمله کرد و آن را مورد هجوم قرار داد.

نخستین‌های فرهنگی ایران در عمارت مسعودیه

اگر تنها به جنبه تاریخی عمارت مسعودیه بپردازیم، به بخش فرهنگی آن کم‌لطفی کرده‌ایم؛ زیرا بسیاری از نخستین مکان‌های فرهنگی مهم، مانند کتابخانه و وزارت آموزش‌و‌پرورش، در این بنا تأسیس شده‌اند و به همین دلیل، در سال ۱۳۷۷ در فهرست آثار ملی ثبت گردید.

عکس از: سایت Twitter

در سال ۱۳۰۴، با تلاش انجمن معارف، نخستین کتابخانه رسمی کشور در یکی از اتاق‌های عمارت مسعودیه تأسیس شد و به تدریج، بر اساس آن، کتابخانه ملی ایران شکل گرفت.

پس از کتابخانه، نخستین موزه ایران نیز در یکی از اتاق‌های این عمارت راه‌اندازی شد و با آثار عتیقه جمع‌آوری‌شده از سراسر کشور پر گردید. البته این عتیقه‌ها برای همیشه در عمارت نماندند و در سال ۱۳۱۸ به موزه ملی ایران (National Museum of Iran) منتقل شدند.

عکس از: سایت Twitter

در فاصله سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۵، عمارت مسعودیه به فضایی آموزشی تبدیل شد. بخشی از آن در سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۳ به مدت یک سال به دانشکده افسری اختصاص یافت.

در سال ۱۳۴۵، وزارت آموزش‌و‌پرورش از بخش فرهنگ‌و‌هنر جدا شد و نخستین وزارت آموزش‌و‌پرورش کشور در عمارت مسعودیه فعالیت خود را آغاز کرد. این فعالیت‌ها در نهایت به انتقال ساختمان وزارت به سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۷۶ منجر شد.

برای تصور بهتر از فعالیت وزارت آموزش‌و‌پرورش در عمارت مسعودیه، تصاویری از شخصیت‌های برجسته‌ای مانند ملک‌الشعرای بهار، پرویز ناتل خانلری و دکتر حسابی در این فضای تاریخی به نمایش گذاشته شده است.

داستان زندگی مسعود میرزا و عمارت مسعودیه تهران

علاوه بر زیبایی‌های تاریخی و فرهنگی عمارت، نگاهی به سرنوشت مالک آن، یعنی مسعودمیرزا، خالی از لطف نیست.

کودکی مسعود

مسعودمیرزا، هرچند چهارمین فرزند ناصرالدین‌شاه بود، اما به سرعت جایگاه فرزند بزرگ‌تر را به دست آورد؛ زیرا برادران بزرگ‌ترش در جوانی درگذشتند. او به عنوان فرزند بزرگ خانواده، سلطنت را حق مسلم خود می‌دانست، اما اختلاف سنی باعث شد برادر کوچک‌ترش، مظفرالدین‌شاه، به تاج و تخت برسد.

عکس از: سایت Itto

ایل و تبار مادر مسعودمیرزا از قاجار نبود و به همین دلیل، او هرگز به ولیعهدی نرسید. این موضوع نه به شایستگی یا توانایی او مربوط بود.

مسعودمیرزا در ۱۲ سالگی به مازندران رفت و به مدت یک سال، تجربه‌های مدیریتی و حکومتی را آموخت.

داستان ساخت عمارت مسعودیه

در سال ۱۲۹۵، هنگامی که مسعودمیرزا حاکم اصفهان بود، تصمیم گرفت بخشی از باغ نظامیه تهران را خریداری کند تا عمارت مسعودیه را در آن بسازد. این بنا به منظور فراهم کردن اقامتگاهی شایسته برای سفرهای او از اصفهان به تهران ایجاد شد.

عکس از: سایت Tripadvisor

بنابراین، عمارت مسعودیه در تهران نه تنها محلی برای اقامت، بلکه مکانی برای استقبال از مهمانان ویژه مانند سفرای خارجی و بازرگانان بود.

اوج اقتدار و علم مسعود

مسعودمیرزا در ۲۴ سالگی به عنوان حاکم اصفهان با لقب ظل‌السلطان به اوج قدرت رسید. این لقب به معنای «سایه شاه» است و شاید حسرت سلطنت، دلیل انتخاب آن باشد.

عکس از: سایت Snn

تسلط مسعودمیرزا بر زبان‌های ترکی، عربی و فرانسوی، و تألیف کتاب «تاریخ مسعودی»، نشان‌دهنده سطح فرهنگی بالای اوست. اگر به مطالعه تاریخ و طبیعت علاقه‌مندید، کتاب تاریخ مسعودی را بخوانید؛ زیرا بخشی از آن به خاطرات شکارهای او اختصاص دارد.

جای زخم کهنه مسعودمیرزا بر بناهای تاریخی

بررسی زندگی‌نامه مسعودمیرزا نشان‌دهنده ناامیدی و خشم او از نرسیدن به سلطنت است. این حسرت مانند زخمی کهنه با او همراه بود.

عکس از: سایت Wikimedia

برای مثال، او در برخی دوره‌ها به تخریب کاخ‌های صفوی پرداخت و به سرکوب بختیاری‌ها دست زد. در اصفهان نیز اقداماتی کرد که آثار زیبای بناهای تاریخی را از بین برد.

چرخش روزگار و برکناری مسعود

مسعودمیرزا در ۴۵ سالگی، به دلیل اقدامات ناپسند و تخریب‌ها، محبوبیت خود را از دست داد و کمی پیش از افول قاجار درگذشت.

عکس از: سایت Wikimedia

فرزند مسعودمیرزا، ۵ سال پس از درگذشت پدر، عمارت مسعودیه تهران را به دختر صدراعظم، همدم‌السلطنه، فروخت. پس از مدت کوتاهی، رضاشاه آن را از همدم‌السلطنه خرید و به وزارت معارف وقف کرد.

چرا این عمارت به نام «مسعودیه» خوانده می‌شود؟

در دوران قاجار، مسعودمیرزا، حاکم اصفهان، دستور ساخت عمارت در باغ نظامیه تهران را داد؛ بنابراین، طبیعی است که این بنا به نام او، مسعودیه، شناخته شود.

ویژگی‌های عمارت مسعودیه تهران

اگر عمارت مسعودیه را یک باغ ایرانی (Persian Garden) توصیف کنم، با درختان سبز، گل‌های رنگارنگ و حوض آب، درست گفته‌ام، اما از سبک معماری آن نیز نباید غافل شد.

گچ‌بری، کاشی‌کاری، هنرهای معرق، منبت و دست‌نوشته‌های قدیمی، چهره تاریخی این بنای تاریخی را به زیبایی به تصویر می‌کشد.

چرا معماری عمارت مسعودیه منحصر به فرد است؟

اگر به معماری بناهای باستانی بی‌تفاوتید، باور کنید که پس از بازدید از عمارت مسعودیه، گچ‌بری، کاشی‌کاری، تزئینات چوبی و شیشه‌های رنگی آن در ذهنتان حک می‌شود؛ زیرا ظرافت، اصالت و زیبایی در آن ترکیب شده‌اند.

عکس از: سایت Balad

در سال ۱۲۹۵ قمری، عمارت مسعودیه در زمینی به مساحت ۴۰۰۰ مترمربع، به شکل ذوزنقه و با الگوهای بناهای باستانی، در دو بخش اندرونی و بیرونی طراحی و ساخته شد. البته بعید است شکل ذوزنقه را به وضوح ببینید، زیرا ساختار زمین از شمال‌شرقی به جنوب‌غرب، بیشتر مستطیل‌مانند به نظر می‌رسد.