شمس العماره: بلندترین بنای تاریخی تهران

شمس العماره؛ نماد تهران باستانی

ناصرالدین شاه قاجار، تحت تأثیر بناهای بلند و سازه‌های مدرن اروپایی، تصمیم گرفت عمارتی مرتفع در پایتخت ایران بنا کند. همچنین، وجود عمارت‌هایی مانند عالی‌قاپو در اصفهان، نقش مهمی در ترغیب او به احداث این بنای تاریخی ایفا کرد.

ساخت شمس العماره از سال ۱۲۴۴ هجری شمسی آغاز شد و پس از دو سال تلاش، در سال ۱۲۴۶ به اتمام رسید. شواهد تاریخی حاکی از آن است که طراحی این بنای تاریخی بر عهده معیرالممالک بوده و معمار آن، علی‌محمد کاشی، مسئولیت اجرای آن را عهده‌دار شده است.

شمس العماره پس از تکمیل، به نماد اصلی شهر تهران تبدیل شد و این جایگاه را تا پیش از ساخت سردر باغ ملی حفظ کرد. پس از آن، سردر باغ ملی برای مدتی به عنوان نماد تهران شناخته می‌شد.

شمس العماره، اولین ساختمان با پایه‌های فلزی در ایران

شمس العماره به عنوان نخستین بنای تاریخی ایران شناخته می‌شود که در ساخت آن از اسکلت فلزی استفاده شده است. این نوآوری به تدریج در دیگر سازه‌های معماری ایران رواج یافت. این عمارت، بلندترین ساختمان تهران در زمان خود بود و ارتفاع آن به حدود ۳۵ متر می‌رسد، در حالی که شامل تقریباً ۵ طبقه است.

درون این بنای تاریخی، اتاق‌ها و سالن‌های متنوعی وجود دارد که هر کدام کاربردهای متفاوتی داشته‌اند. زیبایی خیره‌کننده تزئینات این فضاها، بلافاصله توجه هر بازدیدکننده‌ای را جلب می‌کند. سالن‌ها و اتاق‌ها برای اهدافی مانند صرف وعده‌های غذایی یا پذیرایی از مهمانان شاهانه به کار می‌رفتند. یکی از برجسته‌ترین بخش‌های این عمارت، فضایی به نام «شاه‌نشین» است.

این بخش به گونه‌ای طراحی شده بود که ناصرالدین شاه بتواند منظره‌ای جامع از شهر تهران را در نورد و از چهار جهت بر آن نظارت کند.

هنگام مشاهده نمای بیرونی ساختمان، سوراخ‌هایی روی دیوارها جلب توجه می‌کنند. این سوراخ‌ها ناشی از استفاده از داربست‌های چوبی در دوران ساخت هستند. داربست‌ها به داخل بنا منتقل می‌شدند و پس از اتمام کار، قطع و باقی‌مانده‌های چوبی از این سوراخ‌ها خارج می‌گردید. این نشانه‌ها، یادگارهایی از آن دوران هستند و بر دیوارهای مجموعه کاخ گلستان به وضوح قابل مشاهده‌اند.

در نزدیکی این عمارت، در بخش شمال شرقی مجموعه، دیواری بلند با کاشی‌کاری‌های خیره‌کننده وجود دارد که اغلب گردشگران را به عکاسی ترغیب می‌کند. این نوع کاشی‌کاری‌ها در نقاط مختلف کاخ گلستان نیز به وفور یافت می‌شوند و بخشی از میراث فرهنگی غنی ایران را نمایان می‌سازند.

تزئینات شمس العماره و ساعتی که از ملکه ویکتوریا هدیه شده است

هنگامی که وارد عمارت شمس العماره می‌شوید، با گچ‌بری‌ها و آینه‌کاری‌های بی‌نظیر آن روبرو خواهید شد. این تزئینات چنان زیبا و شگفت‌انگیز هستند که هر بازدیدکننده‌ای را به توقف وامیدارند. هنر ایرانی در هر گوشه از این فضا جریان دارد و نشانه‌هایی از تأثیرات معماری غربی نیز در آن دیده می‌شود. زیبایی مسحورکننده این بنا، شما را به تأمل وامی‌دارد و تمایل به ماندن طولانی‌تر در این محیط تاریخی را برمی‌انگیزد.

شمس العماره شامل دو ساختمان جذاب و قرینه است که معماری آن‌ها به طور واضح ریشه در سبک ایرانی دارد، هرچند تأثیراتی از معماری غربی نیز در آن‌ها مشهود است.

در میان این دو بنا، ساعتی برجسته قرار دارد که بر اساس روایات تاریخی، نخستین ساعت واردشده به ایران محسوب می‌شود. این ساعت زیبا، هدیه‌ای از ملکه ویکتوریا به ناصرالدین شاه است و صدای ناقوس آن هنوز هم به گوش می‌رسد؛ ساعت به طور منظم مورد بررسی و تعمیر قرار می‌گیرد تا عملکردش حفظ شود.

نقوش آینه‌کاری‌های شمس العماره از نمای بیرونی بنا و داخل حیاط به خوبی قابل مشاهده است. در طول سال، برای حفاظت از این تزئینات در برابر نور مستقیم خورشید یا شرایط جوی نامساعد، پرده‌های بزرگی از ایوان آویزان می‌شود تا سلامت بنای تاریخی حفظ گردد.

این دو بنای قرینه، بالکن‌هایی زیبا دارند که نرده‌های چدنی بر لبه آن‌ها نصب شده و ستون‌های بالکن نیز از چدن ساخته شده‌اند.

ممنوعیت بازدید از طبقات به منظور حفظ سلامت بنا

متأسفانه، بازدیدکنندگان تنها مجاز به بازدید از طبقه همکف هستند و دسترسی به طبقات بالاتر شمس العماره امکان‌پذیر نیست. این محدودیت با هدف حفظ سلامت بنای تاریخی و جلوگیری از خطرات احتمالی اعمال شده است.

تدابیری برای نظارت مداوم بر وضعیت بنا در نظر گرفته شده است؛ برای مثال، کارشناسان میراث فرهنگی به طور دوره‌ای برای بررسی وضعیت عمارت، از جمله سنجش میزان رطوبت، به این مکان می‌آیند و ارزیابی‌های دقیقی انجام می‌دهند.

یکی از دلایل اصلی ممنوعیت بازدید از طبقات بالایی، ناتوانی بنای شمس العماره در تحمل وزن جمعیت زیاد گردشگران است. همچنین، در دوره‌ای شهرداری قصد راه‌اندازی تراموای برقی در خیابان ناصرخسرو را داشت، اما با دخالت به‌موقع مسئولان، این پروژه برای جلوگیری از آسیب به بنای تاریخی متوقف شد.

آدرس و ساعات بازدید

بهترین راه برای رسیدن به شمس العماره و مجموعه کاخ گلستان، استفاده از خط ۱ مترو (Metro) است. اگر با خودرو شخصی سفر می‌کنید، به خیابان خیام بروید، خودرو را در پارکینگ‌های اطراف پارک کنید و چند دقیقه پیاده تا مجموعه کاخ گلستان راه بروید.

با خط ۱ مترو به ایستگاه ۱۵ خرداد بروید و پس از خروج، به سمت شرق خیابان ۱۵ خرداد حرکت کنید تا به ساختمان دادسرای تهران برسید. سپس به چپ (شمال) بپیچید، میدان ۱۵ خرداد را عبور دهید؛ ورودی مجموعه کاخ گلستان از همان فاصله قابل دیدن است.

برای بازدید از هر عمارت، بلیط جداگانه‌ای لازم است. بنای شمس العماره در شرقی‌ترین نقطه مجموعه قرار دارد و رسیدن به آن نیازمند پیاده‌روی نسبتاً طولانی است. ساعات بازدید مجموعه در نیمه اول سال از ساعت ۹:۰۰ صبح تا ۱۷:۳۰ و در نیمه دوم سال از ۹:۰۰ صبح تا ۱۶:۳۰ است.

سوالات متداول

شمس العماره در چه سالی ساخته شد؟ ساخت شمس العماره از سال ۱۲۴۴ هجری شمسی آغاز شد و در سال ۱۲۴۶ به اتمام رسید.

شمس العماره چرا به عنوان اولین ساختمان با پایه‌های فلزی شناخته می‌شود؟ شمس العماره به عنوان نخستین بنای تاریخی ایران شناخته می‌شود که در ساخت آن از اسکلت فلزی استفاده شده است.

آیا می‌توان به طبقات بالای شمس العماره دسترسی پیدا کرد؟ متأسفانه، بازدیدکنندگان تنها مجاز به بازدید از طبقه همکف هستند و دسترسی به طبقات بالاتر امکان‌پذیر نیست.

ساعت هدیه ملکه ویکتوریا در شمس العماره چه ویژگی‌هایی دارد؟ این ساعت به عنوان نخستین ساعت واردشده به ایران شناخته می‌شود و صدا ناقوس آن هنوز به گوش می‌رسد.

ساعات بازدید شمس العماره چگونه است؟ ساعات بازدید شمس العماره در نیمه اول سال از ۹:۰۰ صبح تا ۱۷:۳۰ و در نیمه دوم سال از ۹:۰۰ صبح تا ۱۶:۳۰ است.