پرده اول: سونا، جکوزی، حمام و آسانسوری در کاخ مرمر!
داستان این ماجرا از جایی آغاز شد که پرویز فتاح، رئیس بنیاد مستضعفان، با تأکید بر این نکته که مقامات نباید در بناهای تاریخی مانند کاخ مرمر مستقر باشند، اشاره کرد این کاخ در گذشته برای حدود ۲۰ تا ۲۵ سال میزبان دفتر مجمع تشخیص مصلحت نظام و آیتالله هاشمی رفسنجانی بوده است.
او افزود: «در طول چهار ماه، این مکان را به موزه هنر ایران (Iran Art Museum) تبدیل کردیم و اگر همهگیری کرونا مانع نشود، بهزودی از خیابان ولیعصر درهای آن را به روی عموم باز خواهیم کرد. هدف ما بازگرداندن کاخ به وضعیت اولیهاش بود، اما با توجه به آسیبهای واردشده، این کار ممکن نشد. در این بنای تاریخی که اکنون محل نمایش آثار هنری کشور است، آسانسور، حمام، جکوزی و سونا در طبقه دوم وجود دارد. چرا به چنین میراث فرهنگی (Cultural Heritage) که هر تغییری در آن حساسیتبرانگیز است، آسانسور اضافه شده؟ این مکان حالا مردمی شده تا بازدیدکنندگان ببینند رضاشاه و پسرش چه کردند و تاریخ این سرزمین در آن بازتاب یافته است.»
هرچند در دوران مدیریت مجمع، کارشناسان میراث فرهنگی بارها به کاخ مرمر سر زدهاند، اما سکوت در برابر چنین تغییراتی، جای شگفتی و تردید را باز میگذارد.
گرچه گفته میشود این آسانسور قابلیت برداشته شدن دارد، اما پرسش اصلی این است که چرا یک بنای تاریخی به چنین تغییراتی مانند نصب آسانسور نیاز پیدا کرده است؟!
پرده دوم: جلوه هنر چند هزار ساله ایران در معماری کاخ مرمر
گفته میشود گنبد این بنای تاریخی شباهت قابل توجهی به گنبد مسجد شیخ لطفالله در اصفهان دارد و کاشیکاری آن را حسین لرزاده انجام داده است؛ کاخ مرمر در سال ۱۳۱۶ به پایان رسید و هنرمندانی چون استاد محمدکاظم صنیعخاتم و حسین طاهرزاده بهزاد در ساخت آن همکاری داشتند.
با ورود به هر یک از تالارهای این موزه، زیبایی و هنر ایرانی به چشم میآید. تالارها کوچک و خالی از وسایل اضافی هستند، اما گچبریهای سقف و دیوارها و آیینهکاری در اتاق مخصوص به همین نام، ما را مطمئن میکند که در یکی از زیباترین جاذبههای تاریخی (Historical Sites) کشور قدم گذاشتهایم؛ جایی که تا کنون از دید عموم پنهان مانده بود.
از تالار «گذر تاریخ» که سه دوره کلیدی تاریخ ایران یعنی هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان را به نمایش میگذارد، تا تالارهای «سرمه»، «نقش»، «رنگ» و «صنعت»، …
وقتی به تالار «آیینه» و سرسرای اصلی آن نگاه میکنید، با طراحی و رنگهای خیرهکنندهاش، ناخودآگاه به بومهای نقاشی آویزان بر دیوارها جلب میشوید. هر یک از این آثار، جنبهای از هنر باستانی ایرانی را به شکلی تأثیرگذار نشان میدهد و میتواند ذهن بازدیدکنندگان را برای ساعتها مشغول سازد.
مساحت زیربنای این ساختمان ۲۸۷۰ متر مربع است و بر زمینی به وسعت ۳۵۴۶۲ متر مربع بنا شده. کاخ مرمر در محل تقاطع خیابان امام خمینی (سپهسالار قدیم) و خیابان ولیعصر (پهلوی قدیم) واقع شده و یکی از جاذبههای گردشگری تهران به شمار میرود.
این آثار ارزشمند در ۳۰ خرداد ۱۳۵۷ با شماره ثبت ۱۶۰۶ به عنوان یکی از میراث ملی ایران ثبت شدند. در سال ۱۳۵۵، با هدف آشنایی بیشتر مردم با زندگی و دوران رضاشاه، این بنای تاریخی به موزهای به نام «موزه پهلوی» تبدیل شد و تا سال ۱۳۵۷، همزمان با سقوط حکومت پهلوی، فعال بود.
پرده سوم: از «موزه پهلوی» به دفتر «هاشمی رفسنجانی»
کاخ مرمر به دستور رضاشاه و با طراحی معمار برجستهای به نام لئون تادوسیان ساخته شد. این مکان به عنوان دفتر کار و اقامتگاه زمستانی رضاشاه استفاده میشد و جواهرات ملی ایران از کاخ گلستان به زیرزمین آن منتقل و نگهداری میشدند.
در اوایل سلطنت محمدرضا پهلوی، کاخ مرمر دفتر رسمی شاه و محل برگزاری ملاقاتها و دیدارهای مهم بود.
پس از ترور نافرجام شاه در محوطه این کاخ توسط رضا شمسآبادی، دفتر شاه به کاخ صاحبقرانیه منتقل شد. در سال ۱۳۵۵، این بنای تاریخی به موزه تغییر کاربری داد و تا ۱۳۵۷ با عنوان «موزه پهلوی» در دسترس عموم قرار داشت. از جمله اقلام نمایشدادهشده در این موزه، لباس افسری و کلاه شاه در جریان ترور ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ بود.
پس از انقلاب اسلامی، «موزه پهلوی» تعطیل شد و مدتی از کاخ مرمر به عنوان مرکز کمیته انقلاب اسلامی استفاده میشد.
این بنای تاریخی در اواسط دهه ۱۳۷۰ به مجمع تشخیص مصلحت نظام و هاشمی رفسنجانی واگذار شد و اکنون با عنوان ساختمان قدس در مکاتبات دولتی شناخته میشود. برخی بخشهای کاخ مرمر در سال ۱۳۸۷ مرمت و بازسازی شدهاند.
پرده چهارم: رویکردهای متفاوت نسبت به آثار و بناهای تاریخی!
در پی انتشار خبرهایی درباره ساختوسازها در کاخ مرمر، یکی از خبرنگاران با حسن خلیلآبادی، عضو کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای شهر تهران، گفتوگویی انجام داد.
حسن خلیلآبادی درباره استقرار مسئولان در بناهای تاریخی مانند کاخ مرمر گفت: اگر این بناها به شیوه اصولی و با نظارت دقیق سازمان میراث فرهنگی (Cultural Heritage Organization) حفظ شوند، مشکلی در استفاده از آنها وجود ندارد؛ وگرنه، این مکانها به حالت متروکه درمیآیند.
این عضو شورای شهر تهران در پاسخ به چگونگی نظارت بر این بناها در زمان استقرار افراد، تأکید کرد: وزارت میراث فرهنگی (Ministry of Cultural Heritage) باید پیگیریهای لازم را انجام دهد. نصب دوربینها و استقرار ناظران برای رصد شرایط داخلی، بررسی تغییرات و گزارشدهی به مردم ضروری است. همچنین، علاقهمندان به میراث فرهنگی، گروهها و سازمانهای غیردولتی (NGOs) متخصص باید بر این مسائل نظارت کنند و تغییرات را به اطلاع عموم برسانند؛ یعنی باید حساسیت اجتماعی ایجاد شود تا از آسیب به این میراث جلوگیری گردد.
او افزود: متأسفانه بسیاری از آثار میراثی ما در حال تخریب و بازسازی نامناسب هستند. برای نمونه، در شهرری، کوه بیبی شهربانو به عنوان بنای تاریخی ثبت شده، اما کارخانه سیمان تهران با حفر گودالهای عمیق، به آن آسیب میرساند. در حالی که آقای فتاح درباره کاخ مرمر سخن میگوید، کارخانه سیمان وابسته به بنیاد او به آثار تاریخی صدمه میزند. توجه به این تضادها و برخوردهای دوگانه، کشور را به بحران میکشاند.
اگر به دنبال حفظ و صیانت از میراث فرهنگی کشور هستیم، باید در همه جنبهها فعال باشیم و نه فقط به صورت موردی و گزینشی. من با آثار بسیاری آشنا هستم که تحت نظارت بنیاد مستضعفان قرار دارند و متأسفانه هیچ اقدام مؤثری برای جلوگیری از تخریبشان انجام نشده است.
این عضو شورای شهر تهران در پایان تأکید کرد: کاخ مرمر نیز یکی از بناهای ارزشمند است که سازمان میراث فرهنگی باید نظارت دقیقی بر آن داشته باشد و درباره وضعیتش اظهارنظر کند. اگر دخل و تصرفی غیرقانونی در این اثر تاریخی صورت گرفته باشد، قوانین محکمی وجود دارد. یکی از سختگیرانهترین قوانین ما در حفظ میراث فرهنگی و تاریخی است. قوه قضاییه باید وارد عمل شود و هر کسی که به آثار فرهنگی آسیب رسانده، پاسخگو باشد. نقض قانون نه تنها سوءاستفاده از رانت است، بلکه هرگونه آسیب به آثار تاریخی و معنوی یک ملت، جرمی است که با توجه به غیرقابل جایگزین بودن این آثار، قوه قضاییه باید با حساسیت بیشتری به آن بپردازد.
سوالات متداول
کاخ مرمر چه زمانی به موزه هنر ایران تبدیل شد؟ کاخ مرمر در طول چهار ماه به موزه هنر ایران تبدیل شد و بهزودی درهای آن به روی عموم باز خواهد شد.
چرا در کاخ مرمر آسانسور نصب شده است؟ آسانسور براساس نیازهای دسترسی بازدیدکنندگان نصب شده، هرچند که بسیاری سوالاتی پیرامون تغییرات انجام شده در این بنای تاریخی دارند.
کاخ مرمر در کجا واقع شده است؟ کاخ مرمر در تقاطع خیابان امام خمینی و خیابان ولیعصر واقع شده و یکی از جاذبههای گردشگری تهران محسوب میشود.
تاریخچه کاخ مرمر چیست؟ کاخ مرمر در سال ۱۳۱۶ به پایان رسید و به عنوان دفتر کار رضاشاه و محل برگزاری ملاقاتهای مهم استفاده میشد.
چگونه میتوان به وضعیت نگهداری کاخ مرمر نظارت کرد؟ نظارت بر کاخ مرمر باید به وسیله وزارت میراث فرهنگی و گروههای متخصص انجام شود تا از تخریب و تغییرات غیرمجاز جلوگیری گردد.
