سد لتیان: نگاهی به تاریخ
سد لتیان، که در گذشته با نام سد فرحناز شناخته میشد، بر روی رودخانه جاجرود در بخش جنوبی لواسان قرار گرفته است. این سد در درهای میان کوههای بندک و جاجرود بنا شده و رودخانه برگ جهان به آن میپیوندد. ساخت سد لتیان نه تنها آب شرب مورد نیاز تهران و مزارع اطراف را تأمین میکند، بلکه فضایی دلانگیز برای پیکنیک و کمپینگ فراهم آورده است. هر هفته، خانوادههای بسیاری برای گذراندن اوقات فراغت به این جاذبه گردشگری در لواسان سرازیر میشوند.
در ادامه، به بررسی هدف تأسیس، تاریخچه، سال ساخت و جاذبههای اطراف سد لتیان میپردازیم. هدف از ساخت سد لتیان
هدف اصلی ایجاد سد لتیان در لواسان، تأمین آب شرب استان تهران و آب مورد نیاز کشاورزی دشت ورامین بوده است. رودخانه جاجرود به عنوان اصلیترین منبع آبریز سد لتیان عمل میکند و رودخانههای دیگری مانند افچه، برگ جهان و کُندرود نیز به این حوضه آبریز میپیوندند.
با توجه به حجم آبریز اصلی، سد لتیان قادر به تأمین ۲۹۰ میلیون مترمکعب آب شرب برای تهران است که از طریق تونلی به طول ۵.۹ کیلومتر به تصفیهخانه تهرانپارس منتقل میشود. علاوه بر آب آشامیدنی، این سد برای آبیاری مزارع دشت ورامین نیز بهرهبرداری میشود. حجم مخزن سد لتیان حدود ۱۶۰ میلیون مترمکعب برآورد میشود. این سد همچنین سالانه حدود ۷۰ هزار مگاوات ساعت انرژی برقآبی (Hydroelectric Power) برای شبکههای سراسری تهران تولید میکند.
با افزایش جمعیت تهران در گذر زمان، نیاز این شهر به آب شرب در سال ۱۳۶۷ به طور متوسط حدود ۱۴۰ میلیون مترمکعب از سد لار تأمین شد و از طریق تونل ۲۰ کیلومتری لار به نیروگاه کلان منتقل گردید. سپس، این آب به مخزن اصلی سد لتیان هدایت میشود. این فرآیند حجم آب قابل انتقال سد لتیان را از ۲۹۰ میلیون مترمکعب به ۴۱۰ میلیون مترمکعب افزایش داده است.
تاریخچه سد لتیان لواسان
مطالعات اولیه برای احداث سد فرحناز از سال ۱۳۳۸ آغاز شد و عملیات ساخت آن در سال ۱۳۴۲ شروع گردید. این سد پس از ۴ سال، در سال ۱۳۴۶ به طور رسمی به بهرهبرداری رسید. طراحان پروژه الکساندر گیپ و پیمانکار آن شرکت ساسر بودند و شرکت آب منطقهای تهران مسئولیت بهرهبرداری از سد را بر عهده دارد.
وزارت آب و برق آن دوران، مجری بخشی از عملیات بود و در سالهای بعد، اقداماتی برای نگهداری سد و جلوگیری از ریزش کوه انجام داد. در سندهای موجود، میتوان اقدامات انجامشده در سال ۱۳۵۰ توسط وزارت آب و برق منطقهای تهران را مشاهده کرد. از جمله این اقدامات، جلوگیری از ریزش کوه (۹۹%)، خرید اراضی اطراف سد و انتقال ساکنان (۹۵%)، و حصارکشی دور دریاچه (۹۹%) است. تمامی این فعالیتها در سهماهه چهارم سال ۱۳۵۰ به پایان رسیده است.
امروزه، سد لتیان به محلی برای دفع فاضلاب رودبار قصران تبدیل شده بود، اما با اجرای طرح سیستم فاضلاب شهری در لواسان، از ورود فاضلاب به سد جلوگیری میشود.
ساخت سد لتیان بر روی رودخانه جاجرود، دریاچهای جذاب در این منطقه ایجاد کرده که ماهیگیری و قایقسواری، دو جاذبه اصلی برای گردشگران هستند. زیباییهای طبیعی اطراف سد، مانند پارکهای جنگلی و روستای کمرد، از دیگر نقاط قوت این مقصد گردشگری به شمار میروند. در ادامه، به تفصیل به هر یک از این جاذبهها میپردازیم.
وجه تسمیه سد لتیان
سد لتیان در سال ۱۳۴۶ به بهرهبرداری رسید و ابتدا با نام سد فرحناز شناخته میشد. اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نام آن به لتیان تغییر یافت. این نام از نزدیکترین روستا به دیواره سد گرفته شده که یکی از دهستانهای کوچک لواسان بود و به دلیل ساخت سد، زیر آب رفت. با زیرآبرفتن روستای لتیان، ساکنان آن خانههای خود را به دولت واگذار کردند.
مشخصات سد لتیان
سد لتیان
سد لتیان به عنوان یک بنای مهندسی برجسته، از دو بخش اصلی بتنی و خاکی تشکیل شده و ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۱۶۰۰ متر است. ارتفاع سد از نقطه پی ۴۵ متر و از بستر رودخانه جاجرود حدود ۳۰ متر میباشد. طول تاج سد در قسمت بتنی ۸۸ متر و در قسمت خاکی ۶۵ متر است، همچنین ابعاد تاج شامل ۴۵۰ متر طول، ۹ متر عرض و ۹۹ متر عمق است. ارتفاع تاج از کف رودخانه ۸۰ متر و عرض آن در کف رودخانه دقیقاً ۹۹ متر به ثبت رسیده است.
سد لتیان در لواسان دارای دو دریچه تخلیه آب با ظرفیت ۱۰۰ مترمکعب در ثانیه است و ظرفیت سرریز آن بین ۶۵۰ تا ۱۱۰۰ مترمکعب در ثانیه متغیر میباشد. ظرفیت آبگیر سد فرحناز تقریباً ۸۰ مترمکعب بر ثانیه است و نوع سرریز آن تونلی-دریچهای انتخاب شده است. حجم بدنه سد لتیان به ۷۷۰ مترمکعب میرسد و حجم مرده مخزن آن ۲۸ میلیون مترمکعب میباشد. همچنین نیروگاه برق این سد با ظرفیت اسمی ۴۵ مگاوات در فاصله ۲۰ کیلومتری از سد قرار دارد و به نام «نیروگاه کلان» شناخته میشود. جدول زیر به طور خلاصه مشخصات سد را ارائه میدهد.
| ارتفاع سد از سطح دریا | ۱۶۰۰ متر |
| ارتفاع سد از پی | ۴۵ متر |
| ارتفاع سد از بستر رودخانه جاجرود | ۳۰ متر |
| طول تاج در قسمت بتونی | ۸۸ متر |
| طول تاج در قسمت خاکی | ۶۵ متر |
| طول تاج | ۴۵۰ متر |
| عرض تاج | ۹ متر |
| عرض در کف رودخانه | ۹۹ متر |
| ارتفاع از کف رودخانه | ۸۰ متر |
| ارتفاع از پی | ۱۰۷ متر |
| مساحت حوزه آبریز | ۶۹.۸۰۰ کیلومتر مربع |
| متوسط آب سالانه | ۳۵۰ میلیون مترمکعب |
| ظرفیت نیروگاه سد آبی لتیان | ۴۶ مگاوات |
| تعداد دریچههای تخلیه | ۲ عدد |
| نوع سرریز | تونلی-دریچهای |
| مجموع ظرفیت دریچههای تخلیه آب | ۱۰۰ مترمکعب بر ثانیه |
| ظرفیت سرریز تخلیه | ۶۵۰-۱۱۰۰ مترمکعب بر ثانیه |
| ظرفیت آبگیر | ۸۰ مترمکعب بر ثانیه |
کاربرد سد لتیان
سد لتیان در لواسان با هدف تأمین آب شرب برای ساکنان شهر تهران در مسیر رودخانه جاجرود ساخته شده است. جالب است بدانید که بخشی از آب این سد برای آبیاری مزارع کشاورزی در دشت ورامین نیز استفاده میشود.
جاذبههای گردشگری سد لتیان لواسان
در اطراف سد لتیان، جاذبههای گردشگری طبیعی فوقالعادهای وجود دارند که برای یک سفر روزانه به دور از شلوغی تهران، گزینهای ایدهآل به شمار میروند. از جاذبههای برجسته نزدیک به سد لتیان میتوان به موارد زیر اشاره کرد. توجه داشته باشید که سد لتیان تنها یکی از مقاصد دیدنی لواسان است.
پارک جنگلی تلو
پارک جنگلی تلو، که با نام پارک غزال نیز شناخته میشود، از بزرگترین پارکهای جنگلی منطقه لواسانات است و در کیلومتر ۵ جاده تلو واقع شده است. این پارک با پوشش گیاهی متنوع، شامل درختان سرو خمرهای، سرو نقرهای، بادام کوهی، درخت عرعر، ارغوان، کاج، پسته وحشی، زبان گنجشک، چنار، داغداغان، نارون و سنجد، گردشگران بسیاری را جذب میکند.
این تنوع گیاهی با استفاده از آبیاری قطرهای و بهرهگیری از آب سد لتیان ایجاد شده است. در این جنگل میتوانید با حیواناتی مانند روباه، کبک، شغال و خرگوش روبهرو شوید.
فرآیند کاشت درختان در این منطقه از اوایل دهه ۸۰ شمسی آغاز شده و مساحتی بیش از ۱۰ میلیون مترمربع را پوشش میدهد. با این وسعت، پارک جنگلی تلو به عنوان چهارمین پارک بزرگ در میان پارکهای تهران شناخته میشود. امکانات این پارک شامل آلاچیق، فضای بازی کودکان، نیمکتهای استراحت، نمازخانه و سرویس بهداشتی است. پارک جنگلی لتیان
پارک جنگلی لتیان با وسعتی بیش از ۱۰۰۰ هکتار در سمت جنوبی سد قرار دارد و تا بزرگراه شهید بابایی امتداد مییابد. این پارک یکی از مناطق ییلاقی و سرسبز تهران است که حدود ۱۰ کیلومتر با مرکز شهر فاصله دارد و تنها با نیم ساعت رانندگی قابل دسترسی است. در دوران همهگیری کرونا، این پارک به عنوان یکی از جاذبههای دیدنی تهران برجسته شد.
پوشش گیاهی پارک شامل درختانی مانند سرو، بلوط، افرا، چنار و اقاقیا است. امکانات این پارک برای بازدیدکنندگان شامل آلاچیقهای مجهز به منقل، سطلهای زباله، بوفه، سفرهخانه سنتی، کافیشاپ، نمازخانه، نیمکتهای استراحت و سرویس بهداشتی میشود.
آبشار و روستای کمرد
روستای کمرد در بخش جاجرود واقع شده و در فاصله ۲۵ کیلومتری تهران قرار دارد. آب و هوای کوهستانی و دلپذیر این روستا، آن را به گزینهای عالی برای اقامت تابستانی تبدیل کرده است.
در این روستا، آبشاری زیبا با ارتفاع ۲۰ متر وجود دارد و در کنار آن غاری حیرتانگیز به مساحت ۱۰ مترمربع به نام «غار چهلدختر» قرار گرفته است. نام این غار بر اساس روایتی قدیمی است که از ورود ۴۰ دختر به غار و عدم بازگشتشان حکایت دارد.
برای رسیدن به آبشار کمرد، تنها حدود ۱۰ دقیقه پیادهروی لازم است. این آبشار در محیطی پوشیده از درختان نارون، چنار و زرشک کوهی قرار دارد و با ارتفاع تقریبی ۲۰ متر، تنها در فصل بهار جریان مییابد.
از دیگر جاذبههای روستای کمرد، امامزاده طیبابنطاهر در بخش شرقی روستا و امامزاده دوبرادران در کنار چشمه کوچک دوبرادران است. برای بازدید از روستای کمرد، غار چهلدختر و آبشار کمرد، وارد جاده تهران به سمت هراز شوید. پس از طی ۲۰ کیلومتر و عبور از پل رودخانه جاجرود، جاده خاکی فرعی به سمت روستای کمرد را خواهید دید. تفریحات سد لتیان
علاوه بر جاذبههای دیدنی سد لتیان، سفر به این منطقه با تجربههای سرگرمکنندهای همراه است که از برجستهترین آنها میتوان به قایقسواری و ماهیگیری اشاره کرد. برپایی چادر در کنار سد و استراحت در هوای خنک و دلپذیر این منطقه نیز برای گردشگران تفریحی آرامشبخش به شمار میرود.
ماهیگیری
ماهیگیری در سد لتیان یکی از جذابترین تفریحات این منطقه است. گردشگران میتوانند در کنار دریاچه به ماهیگیری بپردازند یا با قایق به وسط دریاچه بروند. به دلیل نزدیکی به تهران، این مقصد برای ماهیگیران پایتخت گزینهای محبوب است.
ماهیهای موجود در سد شامل ماهی سفید رودخانهای، اسلک، کپور کراس و ماهی زردپر هستند. گزارشهایی از وجود ماهی قزلآلای رنگینکمانی در رودخانه جاجرود و پشت سد وجود دارد، هرچند این گونه如今 به ندرت دیده میشود، در حالی که زمانی رودخانه جاجرود یکی از زیستگاههای اصلی آن بود.
قایقسواری
با احداث سد بر روی رودخانه جاجرود، دریاچهای طبیعی شکل گرفته که برای قایقسواری ایدهآل است. اهالی محلی به گردشگران قایق اجاره میدهند و میتوانید ساعاتی بر روی آبهای آرام پشت سد قایقرانی کنید و نسیم ملایم دریاچه را احساس نمایید.
طبیعتگردی
در اطراف سد لتیان، مناطق سبز و زیبایی برای پیکنیک وجود دارد. گردشگران میتوانند در کنار سد چادر برپا کنند یا به کنارههای رودخانه بروند. دو پارک جنگلی زیبای تلو و لتیان نیز در این منطقه قرار دارند و به عنوان مقاصد اصلی گردشگری و تفریحی شمال شرق تهران شناخته میشوند. در ادامه، اطلاعات کاملی از این پارکها، پوشش گیاهی و جانوری و امکانات آنها ارائه میشود.
در اعماق طبیعت زیبا و دلانگیز ایران، مکانهایی مانند سد لتیان در لواسان وجود دارند که روح و روان را تازه میکنند و سفری بینظیر را رقم میزنند. این مقصد در فصول مناسب، فرصتی عالی برای تفریح و ارتباط با طبیعت فراهم میآورد.
پیکنیک
پیکنیک یکی از فعالیتهای محبوب در سد لتیان است. در آخر هفتهها، خانوادهها با چادر و وسایل پیکنیک در این مکان جمع میشوند. با مناظر خیرهکننده اطراف و امکاناتی مانند آلاچیق، منقل، صندلی، سرویس بهداشتی و کافه، این منطقه به محیطی ایدهآل برای گذران وقت با خانواده و لذت بردن از طبیعت تبدیل شده است.
عکاسی
با گسترش علاقه به عکاسی در شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، اطراف سد لتیان و رودخانه جاجرود، همراه با پارکهای جنگلی تلو و لتیان، مکانهای ایدئالی برای ثبت لحظات ماندگار هستند. عکاسی از طبیعت این منطقه، خاطرهای دلپذیر از سفر ایجاد میکند.
سد لتیان کجاست؟
سد لتیان در بخش جنوبی شهر لواسان واقع شده و جزو مناطق تابعه تهران است. این سد در فاصله ۳۵ کیلومتری شمال شرقی تهران و ۵ کیلومتری شهر جاجرود، بر روی رودخانه جاجرود ساخته شده است.
مسیر دسترسی به سد لتیان
برای رسیدن به سد لتیان لواسان (سد فرحناز)، دو مسیر اصلی وجود دارد. مسیر اول از شمال شرق تهران و اتوبان بابایی عبور میکند. در این مسیر به سمت لواسان برانید و سپس به سمت جنوب شرقی حرکت کنید. مسیر دوم از تهرانپارس و جاده دماوند به سمت جاجرود و گردنه قوچک ادامه دارد. در این مسیر به سمت پل جاجرود برانید و پس از عبور از پل، به سمت شمال و موازی با رودخانه حرکت کنید. پس از ۵ کیلومتر، ورودی سد لتیان را خواهید دید.
سوالات متداول
سد لتیان کجاست؟ سد لتیان در بخش جنوبی شهرستان لواسان و بر روی رودخانه جاجرود واقع شده است.
هدف از ساخت سد لتیان چه بوده است؟ هدف اصلی از ساخت سد لتیان تأمین آب شرب برای تهران و آبیاری مزارع کشاورزی در دشت ورامین است.
زمان ساخت سد لتیان چه زمانی بوده است؟ عملیات ساخت سد لتیان در سال ۱۳۴۲ آغاز و در سال ۱۳۴۶ به بهرهبرداری رسید.
چه تفریحات و جاذبههایی در اطراف سد لتیان وجود دارد؟ در اطراف سد لتیان میتوانید به قایقسواری، ماهیگیری و پیکنیک بپردازید و از طبیعت زیبای آن لذت ببرید.
چگونه میتوان به سد لتیان دسترسی پیدا کرد؟ برای رسیدن به سد لتیان، میتوانید از مسیرهای اصلی تهران به سمت لواسان و جاده جاجرود استفاده کنید.
