مسجد وکیل شیراز از گذشته تا امروز
کریمخان زند، یکی از پادشاهان قدرتمند و عادل سلسله زندیه، در دوران حکومتش ایران را به دوران آرامش و ثبات رساند. او در سال ۱۱۸۷ هجری قمری، دستور ساخت بنای ارزشمندی چون مسجد سلطانی را صادر کرد که بلافاصله در بخش غربی بازار وکیل و در انتهای راسته شمشیرگرها بنا شد.
بر اساس روایتهای تاریخی، خود کریمخان شخصاً بر طراحی و ساخت مسجد وکیل شیراز نظارت مستقیم داشته و حتی گفته میشود که طرح آن را خودش بر عهده گرفته است. به همین دلیل، این بنای تاریخی را نمادی از دیدگاه وکیلالرعایا نسبت به انسانیت میدانند؛ بنایی که با وجود زیباییهای خیرهکنندهاش، طرحی ساده و بیتکلف دارد.
به نظر شما، مساجد مشهور ایران و جهان به چه ویژگیهایی شهرت دارند؟ برای مثال، مسجد ایاصوفیه (Hagia Sophia) یا مسجد سلطان احمد در ترکیه، یا مسجد جامع یزد در کشورمان. این بناهای تاریخی معمولاً به زیباییهای معماری، جزئیات دقیق ساخت و بیش از همه به گنبدهای باشکوه و منارههای بلندشان معروفاند. اگر هم اینطور نباشد، حداقل داستان گنبد و منارههایشان بسیار جذاب است (مانند منارههای مسجد سلطان احمد). اما مسجد وکیل شیراز به شکلی شگفتانگیز در اوج سادگی بنا شده و فاقد گنبد یا گلدستههای سر به فلک کشیده است. غیبت گنبد و مناره در مسجدی چون مسجد وکیل، که به دستور حاکم وقت ساخته شده، میتواند نشانهای از دوری کریمخان زند از افراط و تجملگرایی باشد. در دورانی که ساخت گنبدهای زیبا و پرزرقوبرق رواج داشت و خزانهاش پر از غنایم بود، او مسجد سادهای را بر بنایی مجلل که نامش را جاودانه کند، ترجیح داد.
بافت آجری بنای مسجد سلطانی در کنار چشمههای جاری در صحن آن، حس سادگی، صمیمیت و مردمیبودن این بنا را دوچندان میکند. شایان ذکر است که ساخت چنین مسجد باشکوه و وسیعی تنها دو سال به طول انجامید، که نشاندهنده تأکید کریمخان بر انجام بهموقع و کارآمد امور و کاهش هزینهها است. مسجد وکیل شیراز در طول تاریخ، یک بار توسط حسینعلی میرزا فرمانفرما، پسر فتحعلی شاه قاجار، بازسازی شد و بعدها برخی کاشیکاریها و کف آن توسط اداره حفاظت آثار باستانی مرمت گردید. در سال ۱۳۱۱، به عنوان یکی از آثار تاریخی و معماری، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و امروزه به عنوان یکی از جاهای دیدنی شیراز، تحت مدیریت سازمان اوقاف است.
معماری مسجد وکیل شیراز
وصف مسجدی که در عین سادگی و صمیمیت، معماری بینظیر و حجاریهای فوقالعادهای دارد، کاری آسان نیست. در این بنای آجری زیبا، کاشیکاریهای متنوع در کنار کتیبههایی با خطوط نستعلیق، نسخ و ثلث به چشم میخورد که هر کدام تحسینبرانگیزند.
با وجود سادگی کلی بنا، از رنگهای متنوع، تصاویر، خطوط معماری و میناکاری برای زینتبخشی به بخشهای گوناگون استفاده شده و هماهنگی میان زیباییهای هنری و فرهنگ دینی مردم، واقعاً ستودنی است. جالب است بدانید که در کتاب سفرنامه اصفهان نوشته پیرلوتی، مسجد وکیل شیراز به کاخی لاجوردی و فیروزهای تشبیه شده است.
مسجد وکیل شیراز، این بنای دو ایوانی زیبا، به گونهای طراحی شده که علاوه بر زیبایی و شکوه منحصربهفردش، آرامش و صفای خاصی به بازدیدکنندگان هدیه میدهد و آنها را در خود راحت میسازد. از آنجا که این مسجد برای استفاده روزمره مردم در مجاورت بازار بنا شده، طراحیاش طوری است که کسبه و عابران عادی، پس از ترک امور روزانه و ورود برای نماز یا اجتماعات مذهبی، هم از زیباییهای آن لذت ببرند و هم احساس آرامش کنند. مسجد وکیل شیراز از چه بخشهایی تشکیل شده؟
مسجد وکیل شیراز در فضایی به مساحت ۱۱ هزار مترمربع با زیربنای ۸۶۶۰ مترمربع ساخته شده و ابعاد آن حدود ۱۲۰ متر در ۸۰ متر است. این بنای تاریخی شامل ورودی، حیاط، حیاط خلوت، شبستانها، صحن، سرا و رواقهای زیبایی است که در ادامه به تفصیل به آنها میپردازیم.
ورودیهای مسجد وکیل
در بخش غربی بازار وکیل و انتهای راسته شمشیرگرها، میتوانید شکوه و وقار سردر زیبای مسجد وکیل شیراز را ببینید که با کاشیکاری و مقرنسکاریهای درجه یک، جلوهای بینظیر دارد. علاوه بر این ورودی اصلی، ورودیهای فرعی از بخشهای دیگر بازار و کوچههای اطراف نیز وجود دارد.
ورودی اصلی دو لنگه در دارد که هر کدام ۳ متر عرض و ۸ متر ارتفاع دارند. بالای درها، طاقنمایی زیبا با کاشیهای هفترنگ و طرحهای گل و بوته تزیین شده و در میانه آن، کتیبهای با نام فتحعلی شاه و حسینعلی میرزا به صورت آب طلاکاری و با خط ثلث حک شده است. بالای در نیز کتیبه دیگری از سال ۱۳۰۶ با آیات قرآنی به خط نسخ وجود دارد.
پس از عبور از سردر، به دالانی هشتضلعی وارد میشوید که دو راهرو با زاویه ۹۰ درجه در سمت چپ و راست، شما را به صحن مسجد هدایت میکنند. یکی از نقاط قوت معماری این بخش، طراحی راهروها است که زاویه مسجد را بدون جلب توجه تغییر میدهد و قبله بنا را با قبله شرعی همخوان میسازد. در کنار این ویژگیها، هنرمند سقف دالان، علاوه بر کاشیکاریهای گل و بوته، عبارت زیبای «لا إله إلا الله» را با خط کوفی در آنجا نقش زده است.
حیاط وسیع مسجد و حوض مستطیلیاش
در مسجد وکیل شیراز دو حیاط وجود دارد. پس از عبور از دالان و راهروها، به حیاط اصلی میرسید که فضایی مستطیلشکل به ابعاد ۶۰ در ۶۵ متر است و حوضی سنگی با ابعاد ۴۰ در ۵ متر، در میان کف سنگفرش آن قرار گرفته است.
دالانی کوچک در شمال شرقی این حیاط، به حیاط کوچکتر منتهی میشود که طول ۳۵ متر و عرض ۲۰ متر دارد و حوض کوچکی به ابعاد ۷ در ۱۲ متر در آن دیده میشود. ایوان
در مسجد وکیل شیراز ایوانهای متنوعی وجود دارد. در بخش شمالی، ایوانی به دلیل زیباییاش «طاق مروارید» نامیده میشود. این طاق حدود ۲۰ متر ارتفاع و ۱۲ متر عرض دارد و با احتساب جرزهای کاشیکاریشده در دو طرف، عرض آن به ۲۰ متر میرسد.
در این ایوان، سه طاقنما وجود دارد که یکی به داخل مسجد راه دارد و دو تای دیگر رو به رواقی با عرض ۵ متر قرار گرفتهاند. همچنین، یک شاهتویزه و دو گلدسته کوتاه در دو طرف طاق مروارید، زیبایی آن را افزایش میدهند.
برای درک بهتر، نگاهی به اطراف طاق یا سقف آن بیندازید تا با کاشیهای هفترنگ و طرحهای گلدار زینتی، مجذوب شوید. ازارههای مرمرین داخلی طاق و جرزهای چپ و راست با سنگ گندمک نیز ارزش تماشا دارند.
از طاق مروارید، کتیبههای دیدنی آن باقی مانده است. دو کتیبه در آن وجود دارد؛ یکی با نام فتحعلی شاه قاجار به خط ثلث بر زمینه کاشی لاجوردی، توسط میرزاحسین بن محمد شریف در سال ۱۲۴۳، که دور ایوان کشیده شده. کتیبه دوم زیر طاق رومی ایوان است و به آیه قرآنی «الحمدلله الذی شرفنی بکتابه من کتیبه هذا البیت الجامع و انا المذنب عبدالعلی یزدی اشرف محمودی» اشاره دارد.
ایوان بعدی، ایوان جنوبی روبهروی طاق مروارید است. این ایوان با چهار طاقنما، کاشیهای هفترنگ و ازارههای حجاریشده، زیبایی منحصربهفردی دارد. دو کتیبه در آن با تاریخهای ۱۲۴۳ و ۱۲۴۴ حک شده است.
طاقنماهای زیبای مسجد وکیل
در بخشهای غربی و شرقی مسجد وکیل شیراز، به صورت قرینه ۱۱ طاقنما قرار دارد که پشت هر دو طرف، شرقی و غربی، دو رواق کوچک وجود دارد.
در این طاقنماها، جرزها و لچکیها با کاشیهای هفترنگ تزیین شده و در پیشانی آنها، اسامی خداوند جلوه میکند. جالب است که در پیشانی ششم شرقی، بخشی از آیه قرآن به خط نسخ حک شده و ادامه آن بر بالای طاقنمای ششم غربی نقش بسته است. شبستانهای مسجد وکیل شیراز
در مسجد سلطانی دو شبستان وجود دارد. ابتدا شبستان زمستانی یا شرقی را بررسی میکنیم. پشت رواق ضلع شرقی، شبستانی وسیع به ابعاد ۲۵ در ۲۰ متر با پنج دهانه قرار دارد. در این فضا، ۱۲ ستون پنجمتری همسان، بار سقف آجری را تحمل میکنند.
در گنبدهای بین تویزهها تا محراب، از کاشیکاری استفاده شده و در عرقچینهای دیگر، آجر به کار رفته است. بر سردر ورودی، کتیبههایی با آیات قرآن به خطوط نسخ و ثلث بر زمینه لاجوردی وجود دارد و کنارههای ایوان نیز چنین آیاتی دارند.
حال به شبستان جنوبی میپردازیم. در بخش جنوبی و روبهروی طاق مروارید، ایوان جنوبی با چهار طاقنما قرار دارد که ورودی شبستان بزرگ و اصلی مسجد وکیل شیراز است. این شبستان با مساحت حدود ۵۰۰۰ مترمربع و ۴۸ ستون سنگی مارپیچ همسان، میتواند ساعتها شما را به شگفتی وادارد.
کف شبستان از تختهسنگهای بزرگ و صاف پوشیده شده و ازاره آن با ارتفاع ۱.۵ متر از سطح زمین، با سنگ گندمک تزیین یافته است. در بخشی از آن، منبر مرمرین با ۱۴ پله همسان، زیبایی خاصی به فضا بخشیده است. جرزهای چپ و راست محراب با کاشیهای هفترنگ و نقوش گل و بوته، طاق و گنبد آجری با مقرنس و کاشیکاری، هنر معماری زندیه را به نمایش میگذارند.
محراب و منبر مرمرین مسجد
میتوان ساعتها درباره منبر مرمرین و محراب شبستان اصلی مسجد سخن گفت. این منبر از سنگ مرمر ساخته شده و با ۱۴ پله، به نیت ۱۴ معصوم بنا شده است. روایتهایی وجود دارد که این سنگها به دستور کریمخان زند از مراغه حمل شدهاند، کاری پرهزینه و دشوار. کنار منبر، گلهای چندپر حجاریشده، زیبایی آن را افزایش میدهند.
در سمت راست منبر، محراب اصلی با تزیینات ظریف و خیرهکننده خودنمایی میکند. سقف محراب با مقرنسکاریهای دقیق و کاشیکاریهای رنگارنگ، دنیایی از زیبایی را پیش رویتان میگشاید. دیوارههای محراب با کاشیکاریهای گل و بوته زینت یافته و نقشهای «یاعلی» با خط کوفی معرقکاری شدهاند. ازاره محراب از سنگ مرمر است و دور آن، کتیبهای با خط ثلث سفید و آیات قرآنی بر زمینه کاشی لاجوردی قرار دارد.
ستونهای خوشنقش مسجد وکیل
همانطور که اشاره شد، در شبستان بزرگ و اصلی مسجد وکیل شیراز، ۴۸ ستون سنگی مارپیچ همسان وجود دارد. این ستونها با طراحی یکنواخت، شکوه و جلوهای خاص به مسجد بخشیده و از برجستهترین ویژگیهای معماری و جاذبههای دیدنی آن به شمار میروند.
ساعات بازدید از مسجد
برای بازدید از این بنای تاریخی زیبا، درهای مسجد از ساعت ۸:۳۰ صبح تا ۸ شب باز است.
بهترین زمان بازدید از مسجد
از آنجا که مسجد وکیل در قلب شیراز واقع شده، بهترین زمان سفر به این شهر فصل بهار است. پیشنهاد میکنیم برای بازدید از مسجد سلطانی، صبح زود بیدار شوید و در ساعات اولیه روز به آنجا بروید؛ زیرا انعکاس نور خورشید بر شیشههای در و پنجره، رنگها را صدچندان زیباتر میکند.
مسجد وکیل شیراز کجاست؟
مسجد وکیل شیراز یا مسجد سلطانی، در مجاورت بازار وکیل، خیابان طالقانی و نزدیک میدان شهرداری – یکی از میدانهای اصلی و پرتردد شهر – قرار دارد. بنابراین، دسترسی به آن بسیار آسان است.
اگر با مترو (Metro) به مسجد وکیل میروید، نزدیکترین ایستگاه، ایستگاه زندیه است. برای سفر با اتوبوس، در ایستگاه میدان شهدا پیاده شوید.
برای رفتن با خودروی شخصی، به خیابان زند بروید. مراقب باشید وارد زیرگذر نشوید؛ پس از میدان شهرداری، به خیابان پیروزی وارد شوید، از خیابان فرهنگ عبور کنید و به طالقانی برسید.
نگران پارکینگ نباشید؛ هرچند مسجد وکیل پارکینگ اختصاصی ندارد، اما پارکینگهای نزدیکی وجود دارد.
آدرس مسجد وکیل شیراز
استان فارس، شیراز، خیابان زند، خیابان پیروزی، خیابان فرهنگ، خیابان طالقانی، بازار وکیل، انتهای راسته شمشیرگرها، ورودی اصلی مسجد وکیل
مسجد وکیل شیراز روی گوگل مپ
آنچه درباره مسجد وکیل شیراز گفتیم
در این مقاله، به معرفی مسجد وکیل شیراز – که در میان مردم محلی به مسجد سلطانی شهرت دارد – پرداختیم. اشاره کردیم که در دوران زندیه، به دستور کریمخان زند و با نظارت مستقیم او، در اوج سادگی و زیبایی بنا شده است.
پس از نگاهی به تاریخچه این مسجد از گذشته تا امروز، به معماری و بخشهای مختلف آن پرداختیم. از ورودی اصلی آغاز کردیم و پس از دالان هشتضلعی، به حیاط اصلی رسیدیم. با طاقها و ایوانهای گوناگون آشنا شدیم و وارد شبستان اصلی گردیدیم؛ جایی که درباره زیبایی محراب، منبر مرمرین و ستونهای همسان آن سخن گفتیم.
سوالات متداول
مسجد وکیل شیراز در کجا واقع شده است؟ مسجد وکیل شیراز در خیابان طالقانی، نزدیک بازار وکیل و میدان شهرداری قرار دارد.
تاریخ ساخت مسجد وکیل شیراز چه زمانی است؟ مسجد وکیل شیراز به دستور کریمخان زند در سال ۱۱۸۷ هجری قمری ساخته شده است.
ساعات بازدید از مسجد وکیل شیراز چه زمانی است؟ ساعات بازدید از مسجد وکیل شیراز از ۸:۳۰ صبح تا ۸ شب میباشد.
ویژگیهای معماری مسجد وکیل شیراز چیست؟ مسجد وکیل شیراز دارای طراحی ساده و صمیمی، با کاشیکاریهای زیبا و ستونهای سنگی مارپیچ میباشد.
آیا مسجد وکیل شیراز گنبد یا مناره دارد؟ خیر، مسجد وکیل شیراز فاقد گنبد و مناره است که نشاندهنده دوری کریمخان از تجملگرایی میباشد.
