حمام وکیل شیراز در پیچوخم تاریخ
کریمخان زند بین سالهای ۱۱۷۲ تا ۱۱۹۳ هجری قمری بر شهر شیراز حکومت میکرد. او در این شهر بناهای متعددی بنا کرد که هنوز هم میتوان آنها را مشاهده کرد. از جمله این ساختمانها میتوان به مسجد، بازار، حمام، آبانبار، ارگ، سربازخانه و کاروانسرا اشاره کرد. حمام وکیل یکی از زیباترین بناهای ساختهشده توسط کریمخان است که نقشونگارهای بینظیرش، آن را به یکی از منحصربهفردترین جاهای دیدنی شیراز تبدیل کرده است. کریمخان زند در سال ۱۱۸۷ هجری قمری دستور ساخت این حمام را صادر کرد.
این بنا حدود ۱۴۰۰۰ مترمربع مساحت دارد. هنرمندان بسیاری از سراسر ایران در آن زمان به شیراز آمدند تا نقشونگارهای متنوعی را بر دیوارهای حمام اجرا کنند. البته پادشاهان پس از کریمخان نیز تغییراتی در ساختار حمام وکیل شیراز ایجاد کردند تا جلوهای زیباتر به آن ببخشند؛ برای مثال، در دوران قاجار تزیینات داخلی این بنا مرمت شد و بیشتر آثار باقیمانده مربوط به این دوره است. تا اواخر دوران پهلوی دوم، این حمام همچنان فعال بود و بخشهایی از آن به حمام عمومی و قسمتهای دیگر به زورخانه تبدیل شده بود. در سال ۱۳۵۱، شکافهایی بر سقف بنا مشاهده شد که اداره باستانشناسی وقت آن را مرمت و بازسازی کرد. پس از انقلاب اسلامی، از این مکان به عنوان رستوران و سفرهخانه استفاده میشد که آسیبهای جدی به ساختمان حمام وکیل شیراز وارد آورد و همین امر باعث شد مسئولان کاربری آن را به موزه تغییر دهند. هنگامی که به این موزه قدم میگذارید، مجسمههایی را خواهید دید که لباسهای دوران زندیه را بر تن دارند و شیوه لباسپوشیدن و سبک زندگی آن دوره را به نمایش میگذارند.
حمام وکیل شیراز حدود ۱۱ هزار مترمربع زیربنا دارد و به دلیل وسعت، نوع ساخت و تزیینات داخلی، یکی از مهمترین حمامهای دوران خود به شمار میرفته است. امروزه نام آن با شماره ۹۱۷ در فهرست آثار ملی ثبت شده است. به جرئت میتوان گفت طرحهایی مانند نقشونگارهای این حمام را در کمترین بنایی در سراسر کشور میتوانید مشاهده کنید. مراسمهای حمام وکیل
حتماً میدانید که حمام در گذشته یکی از مکانهای اصلی برای برگزاری مراسمهای اجتماعی بوده است. اگر بخواهم رایجترین مراسمهای برپاشده در حمام وکیل شیراز را نام ببرم، باید به جشن زایمان، مراسم آشنایی، خواستگاری، حنابندان و غیره اشاره کنم. از آنجا که حمامها فضاهای وسیعی بودند و همه افراد روزانه به آنها سر میزدند، تمایل زیادی برای برگزاری جشنها در این مکانها وجود داشت. احتمالاً برخی از کسانی که در شهرهای کوچکتر زندگی میکنند، خاطرهای از این مراسمها دارند!
نگاهی به زیباییهای معماری حمام وکیل
معنی واقعی ضربالمثل «شنیدن کی بود مانند دیدن» را زمانی درک خواهید کرد که پس از خواندن این مطلب، حمام وکیل شیراز را از نزدیک ببینید. همانطور که بارها اشاره شد، حمام وکیل یکی از شاهکارهای معماری دوران زندیه است که امروزه گردشگران بسیاری را به خود جذب میکند. هنرمندان از آهکبری برای تزیین داخل این بنا استفاده کردهاند و با مهارت بالای خود، آن را به ساختمانی چشمنواز تبدیل کردهاند.
شاید جالب باشد بدانید که آهک مقاومت بالایی در برابر رطوبت دارد و به همین دلیل، به جای گچ از این ماده برای زیباسازی حمام بهره برده شده است. بیشتر نقشونگارهای آهکی موجود در حمام وکیل از دوران زندیه به جا مانده، اما هنرمندان قاجاری نیز نقشهایی با این ماده خلق کردهاند که بیانگر داستانهایی از سبک زندگی، باورهای مذهبی و آداب و رسوم مردم شیراز در آن دوران است. وجود تصاویر حماسی بر دیوارها، این حمام را از دیگر حمامهای قدیمی متمایز میکند!
نقشونگارهای دیوارهای حمام وکیل به دستههای مختلفی تقسیم میشوند. هنرمندان موضوعاتی چون آیات قرآن، داستانهای فارسی، طرحهای اسلیمی، معراج پیامبر (ص)، به چاه انداختن و بیرون آوردن حضرت یوسف (ع)، صورت حضرت علی (ع)، قربانی کردن حضرت اسماعیل (ع)، دیدار بیژن و منیژه، شستوشوی شیرین در چشمه، دیدار شیرین و فرهاد، گل و بوته و غیره را به بهترین شکل بر دیوارها، ستونها و سقف حمام وکیل شیراز به تصویر کشیدهاند. حمام وکیل شیراز چگونه گرم میشده؟
در کف حمام، سنگفرشهایی زیبا و دقیق دیده میشود. زیر این سنگفرشها، مسیری برای عبور آب گرم تعبیه شده که کف حمام را همیشه گرم نگه میداشت. این فناوری همان گرمایش از کف (Floor Heating) امروزی است که معماران ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال پیش برای گرم کردن حمام وکیل شیراز از آن استفاده میکردند.
خود محیط حمام نیز به دلیل وجود آب گرم در حوضچهها، همیشه گرم بود. به نظر میرسد این روش، بهترین راهکار برای گرمایش حمام در آن دوران بوده که معماران به خوبی از آن بهره بردهاند. بخشهای مختلف حمام
یکی از ویژگیهای برجسته حمامهای قدیمی این است که آنها تنها محل شستوشو نبودند و در یک ساختمان، چندین فضای متنوع وجود داشت. این فضاها معمولاً محلی برای گردهمایی مردم و برگزاری برخی مراسمهای محلی بودند که در بخشهای قبلی به مراسمهای حمام وکیل شیراز اشاره شد.
معماران برای این حمام بخشهای گوناگونی در نظر گرفتهاند که از جمله آنها میتوان به سربینه، گرمخانه و چندین اتاق خالی اشاره کرد. ورودی حمام وکیل شیراز
یکی از شگفتانگیزترین بخشهای این حمام، ورودی آن است. شاید تا به حال به حمام وکیل نرفته باشید، اما اگر قصد بازدید دارید، حتماً به ورودی دقت کنید. ممکن است بپرسید مگر ورودی حمام چه ویژگی خاصی میتواند داشته باشد؟
معماران برای ورودی، دری کوچک طراحی کردهاند تا از تبادل هوا جلوگیری شود و افراد از بیماریهایی مانند سرماخوردگی در امان بمانند. این ورودی در ابتدای یک راهرو شیبدار قرار دارد که پس از عبور از آن، به رختکن میرسید. شواهد نشان میدهد که این راهرو در ابتدا ساده بوده، اما در دوران قاجار، کاشیهای نقشدار بر آن نصب شده که زیبایی بیمانندی به آن بخشیده است.
خزینهها
در بخش شمالی گرمخانه، سه خزینه وجود دارد. حوضچه خزینه وسطی با آب گرم پر میشد و دو خزینه دیگر برای استحمام با آب ولرم و سرد استفاده میشدند که آثار آنها هنوز قابل مشاهده است. در این خزینهها، دیگهای بزرگی برای گرم کردن آب تعبیه شده بود. دو خزینه دیگر نیز برای تأمین آب سرد و ولرم طراحی شده بودند.
سربینه یا رختکن
سربینه یا رختکن بیشترین فضا را در حمام وکیل اشغال کرده و به صورت هشتضلعی منظم طراحی شده است. ستونهای این بخش از سنگ گندمک گوگرددار ساخته شدهاند که وظیفه تحمل سقفهای گچبریشده را بر عهده دارند.
گذاشتن پاها در آب پس از استحمام یکی از مستحبات در دین اسلام است و به همین دلیل، در چهار گوشه رختکن، حوضچههایی تعبیه شده که افراد پس از استحمام پاهای خود را در آنها میگذاشتند. برای این حوضچهها، چندین پله ساخته شده تا کمی پایینتر از سطح زمین باشند. میاندر
معماران حتی به این نکته نیز توجه کرده بودند که افراد نباید بلافاصله پس از استحمام وارد فضای باز شوند. برای برقراری تعادل دمایی بین بدن و محیط، بین گرمخانه و سربینه یک راهرو پرپیچوخم ساختهاند که از ورود سریع به فضای باز جلوگیری میکرد. بر دیوارهای این راهرو، نقشونگارهای متنوعی وجود دارد تا چشم بازدیدکننده از دیوارهای خالی خسته نشود.
گرمخانه
این بخش همان محل اصلی شستوشو است که به گرمخانه معروف است. هنگامی که به این قسمت از حمام وکیل میروید، ساختمانی مربعیشکل میبینید که کوچکتر از رختکن به نظر میرسد. چهار ستون زیبا در وسط گرمخانه قرار گرفتهاند تا سقف باشکوه حمام را نگه دارند. دو اتاق کوچکتر از گرمخانه در این بخش وجود دارد که درون آنها حوضچههایی ساخته شده است.
شاهنشین
در دو طرف محوطه گرمخانه، دو شاهنشین ساخته شده که در وسط هر کدام یک حوضچه مرمری قرار دارد. اطراف این حوضها، پلههای سنگی دیده میشود که برای استراحت و گردهمایی شاه و درباریان استفاده میشد. امروزه میتوانید شاهنشینهای حمام وکیل شیراز را ببینید، اما برای حفاظت بیشتر، جلوی پلهها با شیشه پوشانده شده است.
حاکمنشین
معماران در اطراف خزینههای حمام نیز دو حاکمنشین ساختهاند که در وسط هر کدام حوض مرمری وجود داشته است. در دوران پهلوی، یکی از حاکمنشینها به حمام عمومی تبدیل شد و متأسفانه حوضچه مرمری آن بخش تخریب گردید. البته نبود این حوضچه چیزی از زیبایی حمام وکیل شیراز کم نکرده، اما کاش حوضچه مرمری وسط حاکمنشین همچنان سالم مانده بود!
حوض
طبیعی است که حمامی مانند این، چندین حوض داشته باشد. در سربینه حمام وکیل شیراز، یک حوض بزرگ هشتضلعی خواهید دید که زیبایی بیمانندی به رختکن بخشیده است. این حوض یکی از چندین حوض ساختهشده در این بنا به شمار میرود. از دیگر حوضها میتوان به حوضهای شاهنشین، حاکمنشین، گرمخانه و خزینه اشاره کرد.
گرمابه
گرمابه وکیل در گذشته یکی از اصلیترین حمامهای شیراز بود و از زمان ساخت تا امروز، هرگز از رونق نیفتاده است. هنوز هم گردشگران بسیاری برای بازدید از آن به شهر بهارنارنجها سفر میکنند. این مکان، مرکزی برای شناخت رسوم و آداب نیاکان است و به همین دلیل، اهمیت فرهنگی بالایی دارد.
موزه حمام وکیل
متأسفانه یا خوشبختانه، تغییرات اعمالشده بر این بنا تأثیر زیادی بر طراحی اولیه آن گذاشته است. همانطور که اشاره شد، در سال ۱۳۵۱ مرمتهایی بر ساختمان انجام شد، اما پس از آن، به دلیل تردد زیاد افراد، بخشهایی از حمام وکیل شیراز آسیب دید.
پس از این همه فراز و نشیب، مسئولان تصمیم گرفتند این حمام را به موزه تبدیل کنند. در این موزه، ۳۰ مجسمه مومی با حالتهای مختلف وجود دارد که هر کدام داستانی از گذشته را روایت میکنند. البته از آنجا که این مجسمهها حس ندارند، راهنما وظیفه توضیح این روایتها را بر عهده دارد. ساعت بازدید از حمام وکیل
حمام وکیل شیراز روزانه ۱۲ ساعت به روی بازدیدکنندگان باز است. در نیمه اول سال، ساعت بازدید از ۸:۳۰ تا ۲۰:۳۰ و در نیمه دوم سال از ۷:۳۰ تا ۱۹:۳۰ است. بازدید از این حمام در روزهای رحلت پیامبر (ص)، تاسوعا، عاشورا، شهادت امام علی (ع)، شهادت امام جعفر صادق (ع) و رحلت امام خمینی (ره) امکانپذیر نیست.
حمام وکیل کجاست؟
این حمام در خیابان طالقانی شیراز و در غرب مسجد و بازار وکیل واقع شده است. دسترسی به آن بسیار آسان است و در شیراز، هر کسی را که بپرسید چطور به بازار وکیل بروید، شما را راهنمایی میکند.
چیزهایی که باید درباره حمام وکیل میدانستید
در این راهنمای سفر، هر آنچه درباره حمام وکیل شیراز میدانستم را بیان کردم. امیدوارم این مطالب شما را برای بازدید از این بنای باشکوه و زیبا ترغیب کند. اگر تجربهای از بازدید دارید، میتوانید تجربیات خود را در بخش نظرات به اشتراک بگذارید.
سوالات متداول
حمام وکیل شیراز در کجا واقع شده است؟ حمام وکیل در خیابان طالقانی شیراز و در غرب مسجد و بازار وکیل واقع شده است.
ساعت بازدید از حمام وکیل چگونه است؟ حمام وکیل روزانه ۱۲ ساعت باز است؛ از ۸:۳۰ تا ۲۰:۳۰ در نیمه اول سال و از ۷:۳۰ تا ۱۹:۳۰ در نیمه دوم سال.
حمام وکیل چه تاریخی ساخته شده است؟ حمام وکیل در سال ۱۱۸۷ هجری قمری به دستور کریمخان زند ساخته شد.
حمام وکیل چه کاربریهایی در طول تاریخ داشته است؟ این حمام در زمانهای مختلف به عنوان حمام عمومی، زورخانه و سپس موزه مورد استفاده قرار گرفته است.
حمام وکیل چگونه گرم میشده است؟ حمام وکیل دارای سیستم گرمایش از کف بود که آب گرم از زیر سنگفرشها عبور میکرد و فضای حمام را گرم نگه میداشت.
