قالی در صنایع دستی شیراز
قالی یکی از زیباترین صنایع دستی شیراز است که به عنوان کفپوشی سنتی از الیاف پنبه، پشم و گاهی ابریشم بافته میشود. در شیراز، بافت قالی عمدتاً توسط روستاییان و عشایر هنرمند این منطقه انجام میگیرد؛ بنابراین، فرشها و قالیهای شیراز از محبوبیت بالایی در ایران و جهان برخوردارند و شهرت جهانی یافتهاند. این قالیها از لحاظ ویژگیهای فنی مانند نوع گره، دار (ابزار بافت)، چلهکشی، ابعاد، پودکشی و غیره، کاملاً منحصربهفرد هستند.
قالیهای شیراز از نظر ویژگیهای ظاهری به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: دسته اول شامل فرشهایی است که توسط عشایر بافته میشود و طرحهای آنها بر پایه نقشههای ذهنی و خلاقانه یا الهامگرفته از اشکال هندسی استوار است؛ این طرحها کمتر دستخوش تغییر میگردند و اصالت خود را حفظ میکنند.
نوع دوم قالیهای شیراز کمتر به سبکهای منظم، منسجم و متقارن پایبند است و بیشتر از طرحهای شاخه و برگ، گل و گیاه بهره میبرد. نقشهایی مانند ماهی درهم، بته جقه، گیاهی و افشان به وفور در این دسته از قالیهای شیراز مشاهده میشود.
علاوه بر طرحهای ذکرشده، نقشهای عکسی، وزیر مخصوص و تخت جمشید نیز در قالیهای شیراز رایج است. رنگهای مورد استفاده در این قالیها اغلب شامل صورتی، لاکی، سرخابی، ارغوانی، قهوهای، سفید، دوغی، طلایی، آبی، سرمهای، سبز و زرد میشود.
برای آشنایی بیشتر با فرش و قالیهای شیراز که از مهمترین صنایع دستی این شهر به شمار میروند، میتوانید به موزههای شیراز سر بزنید و از نزدیک این آثار ارزشمند را تماشا کرده و از زیبایی آنها لذت ببرید.
گبهبافی در صنایع دستی شیراز
یکی دیگر از صنایع دستی محبوب شیراز که در سراسر ایران طرفداران زیادی دارد، گبه است. گبه نوعی دستبافته سنتی است که عشایر فارس برای استفاده روزمره خود میبافند؛ جنس آن از پشم چارپایان و پرزهایی با طول حداقل یک سانتیمتر تشکیل شده و معمولاً سه تا هشت پود در هر ردیف دارد. مهمترین تفاوت گبه با قالی، همین طول پرزها است که آن را نرمتر و گرمتر میسازد.
گبهها از نظر ابعاد به سه دسته تقسیم میشوند:
- گبه در اندازه قالی
- گبه در اندازه قالیچه
- گبه در اندازه پتو
گبههای شیراز از تنوع طرح و رنگ بسیار بالایی برخوردارند و برخلاف گبههای سایر مناطق ایران، نقشهای غنی و رنگارنگی دارند. شیر (شیر در حال دویدن) طرح محبوب عشایر قشقایی است که از نظر تاریخی اهمیت بسزایی دارد و نماد جوانمردی و شجاعت در میان این اقوام زحمتکش به شمار میرود.
از دیگر طرحهای رایج میتوان به ترنج، ستاره، لچک و ترنج، خشتی، نقش حیوانات و غیره اشاره کرد. اگر به خرید گبه علاقهمندید، میتوانید اندازههای رایج مانند ۱۰۰ در ۲۰۰ سانتیمتر یا ۱۱۵ در ۲۰۰ سانتیمتر را در بازارهای شیراز تهیه کنید و به عنوان سوغاتی ارزشمند برای عزیزانتان ببرید.
گلیمبافی
گلیم نوعی کفپوش گرم و نرم است که با دار (ابزار بافت) ساخته میشود و از ترکیب پشم گوسفند و بز یا نخ ابریشمی تشکیل میگردد. گلیم یکی از قدیمیترین دستبافتههای بشر به شمار میرود و کهنترین نمونههای آن در ایران به دوران اشکانیان بازمیگردد.
بافت گلیم یکی از فعالیتهای رایج زنان و دختران روستایی و عشایر قشقایی است که به عنوان یکی از صنایع دستی شیراز شناخته میشود و طرفداران فراوانی دارد. در بافت گلیم از نقشهای از پیش تعیینشده استفاده نمیشود؛ بلکه این نقشها عمدتاً در ذهن بافندگان شکل میگیرند و بر پایه چارچوبهای سنتی از گذشته تا امروز با تغییرات جزئی حفظ شدهاند.
یکی از ویژگیهای اصلی یک گلیم مرغوب، ثبات رنگ آن است؛ اگر خامههای مورد استفاده به درستی رنگرزی نشده باشند، پس از شستوشو رنگ خود را از دست میدهند. بنابراین، بافندگان گلیم در شیراز به این امر توجه ویژهای دارند تا محصولی باکیفیت و بادوام برای علاقهمندان ارائه دهند. گلیمهای قشقایی به راحتی در بازارهای شیراز یافت میشوند و یکی از محبوبترین صنایع دستی این شهر هستند که مورد استقبال ایرانیان و گردشگران جهانی قرار میگیرند. از این گلیمها میتوان به عنوان کفپوش، کیسه، پادری، روانداز، خورجین و غیره استفاده کرد.
ساخت کاشی هفترنگ در صنایع دستی شیراز
صنایع دستی شیراز تنها به بافتنیها محدود نمیشود و یکی دیگر از هنرهای برجسته این منطقه، ساخت کاشیهای هفترنگ است که در بناهای تاریخی و مساجد شیراز به وفور دیده میشود. نقشهای معرقکاریشده با کاشیهای شکسته و رنگارنگ توسط استادکاران حرفهای بر دیوارهای بناهایی مانند مسجد نصیرالملک شیراز، جلوهای خیرهکننده ایجاد میکند؛ این آثار، روح و جان هنرمندان را در خود جای دادهاند تا در نگاه نخست، زیباییهای بیپایان خود را به هر بینندهای نشان دهند.
کاشیهای هفترنگ را میتوانید در بازارهای شیراز تهیه کنید و از آنها برای تزئین نمای خانه استفاده نمایید تا گوشهای از هنر و تاریخ غنی ایران را در منزل خود به نمایش بگذارید. طرحهای این کاشیها معمولاً شامل گل و بلبل، آیات قرآن، اشعار شاعران بزرگ، نقشونگارهای هخامنشی و غیره است که هر کدام زیبایی منحصربهفردی دارند. خاتمکاری
خاتمکاری یکی از قدیمیترین هنرهای ایرانی است که ریشهای کهن در تاریخ این سرزمین دارد، اما در شیراز به طور ویژهای شهرت یافته و میتوان آن را یکی از برجستهترین صنایع دستی شیراز دانست. قدمت این هنر به دوران صفوی بازمیگردد و دلیل تمایز آن در شیراز، مراحل خاص اجرای آن در این منطقه است که با سایر نقاط ایران متفاوت است. بهترین نمونه برای مشاهده این هنر، مسجد عقیق شیراز است؛ با بازدید از آن میتوانید عمق و زیبایی این صنعت را به خوبی درک کنید.
خاتمکاری هنری ظریف و دقیق است که در آن، سطح اشیای چوبی با مثلثهای کوچک آراسته میشود. مواد اولیه آن شامل چوب، عاج، استخوان، برنج و گاهی طلا است و هرچه نقشها ظریفتر و منظمتر باشند، ارزش اثر بالاتر میرود. توجه داشته باشید که کیفیت مواد اولیه تأثیر مستقیمی بر مرغوبیت نهایی کار دارد. از مرغوبترین انواع خاتم میتوان به پرهوارو و سیمچینی اشاره کرد.
این هنر مانند سایر صنایع دستی شیراز، طرفداران بیشماری دارد و از سوی گردشگران داخلی و خارجی مورد استقبال گسترده قرار میگیرد. خاتمکاری معمولاً بر روی جعبههای جواهرات، جعبههای آرایشی، قاب عکس و اشیای مشابه به کار میرود و جلوهای باشکوه به آنها میبخشد. معرقکاری در صنایع دستی شیراز
معرق در لغت به معنای وصله، تکه یا رگه است و هر هنری که از رگهها بهره ببرد، نوعی معرقکاری محسوب میشود. در این هنر، تکههای ریز از موادی مانند سنگ، فلز، چوب، پارچه، کاشی و غیره با روشها و اشکال گوناگون در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
در تعریف دیگر، معرقکاری ایجاد طرح با استفاده از تکههای ریز مواد روی صنایع دستی است. این هنر در دوران سلجوقیان اهمیت ویژهای یافت و با بررسی آثار بهجا مانده از قرن ششم هجری، میتوان ظرافت بینظیر آن را مشاهده کرد؛ این دوره را میتوان اوج خلاقیت ایرانیان در معرقکاری دانست.
اهالی ایران در آن دوران با بهرهگیری از ریاضیات، اشکال هندسی شگفتانگیزی خلق کردند. در زمان سلجوقیان، معرقکاری بر اشیای ریزتر و ظریفتر اجرا شد که به رشد هنر شرق کمک شایانی کرد. معرقکاری یکی از پرطرفدارترین صنایع دستی شیراز است و با مراجعه به بازارهای این شهر، میتوانید این آثار را تهیه کنید. نقرهکاری
نقره مانند طلا و مس، به صورت خالص در طبیعت یافت میشود، اما این فلز ارزشمند بیشتر به شکل سنگ معدن وجود دارد و استخراج آن نیازمند واکنشهای شیمیایی است. نقره فلزی بسیار نرم است و با چکش به راحتی تغییر شکل میدهد؛ همین ویژگی، هنرمندان صنایع دستی را قادر ساخته تا آثار زیبایی با آن خلق کنند.
یکی دیگر از ویژگیهای منحصربهفرد نقره، خاصیت ضدمیکروبی آن است. اگر آبی در ظرف نقرهای بریزید، هرگز کثیف نمیشود و همیشه قابل نوشیدن باقی میماند. آثار نقرهکاریشده متعددی در تپه سیلک کشف شده که نشاندهنده توانایی نیاکان ما در پالایش و استخراج نقره و ساخت اشیای زیبا با آن است.
منبتکاری
منبتکاری نیز یکی از هنرهای سنتی و اصیل ایران است که طرفداران فراوانی دارد. این هنر نوعی کندهکاری روی چوب به شمار میرود؛ هنرمند با استفاده از قلم و چکش مخصوص، اشکال متنوعی را بر سطح چوب حک میکند. نقوش ایجادشده در منبتکاری برجسته هستند و این برجستگی، ویژگی اصلی و شناسنده این هنر محسوب میشود.
از چوبهای گوناگونی برای منبتکاری استفاده میشود، اما هنرمندان ترجیح میدهند بر روی چوبهای گردو، شمشاد و گلابی کار کنند. منبتکار باید به نوع چوب انتخابی توجه ویژهای داشته باشد، زیرا چوب عنصر اصلی این هنر است. چوب باید استحکام بالایی داشته باشد و یکپارچه باشد تا نقوش اجراشده زیباتر جلوه کنند. قلمزنی در صنایع دستی شیراز
قلمزنی نیز مانند منبتکاری با قلم و چکش انجام میشود، هرچند ابزارهای آن متفاوت است. این هنر در دسته فلزکاریها قرار میگیرد و هنرمند نقشونگارهای گوناگونی را بر فلزهایی مانند مس، نقره، طلا و برنج حک میکند.
مورخان منشأ این هنر را به دوران سکاها نسبت میدهند. یکی از زیباترین آثار کشفشده، جام طلای حسنلو است که قدمت آن به سال ۱۳۳۶ هجری قمری بازمیگردد و نقوش خیرهکنندهای بر آن حکاکی شده. مجموعه جامهای طلای مارلیک نیز از شگفتیهای قلمزنی به شمار میرود. سفالگری
در سفالگری، هنرمند با استفاده از گل رس و دستگاه مخصوص، اشیایی مانند گلدان میسازد. برای ساخت وسایل مختلف، از خاک رس و گل استفاده میشود و پس از شکلدهی، اشیا را در کوره میپزند تا سخت شوند.
هنرمندان سفالگر با دست یا چرخ سفال (پاتری ویل – pottery wheel)، گل را ورز میدهند. یک سفالگر حرفهای به ابزارهایی مانند حوله، پوست گوسفند یا بز، سوزن سفالگری، سیم برشدهنده، چاقوی سفالگری و مشته نیاز دارد. پوست بز یکی از بهترین مواد برای فشرده کردن لبههای گل است. چرخ سفال با سرعت بالا میچرخد و سفالگر باید با مهارت، از تودهای گل، ظرفی زیبا بسازد.
ظروف و اشیای سرامیکی
رس اصلیترین ماده برای ساخت ظروف سرامیکی است. یک ظرف سرامیکی از بدنه و لعاب تشکیل شده و نوع گل رس مورد استفاده، اهمیت بسزایی دارد؛ بنابراین، باید به کیفیت آن توجه ویژهای شود.
اگر گل باکیفیت نباشد، ظرف پس از مدتی ترک میخورد و شکل اصلی خود را از دست میدهد. سازندگان گل رس را به اشکال دلخواه درمیآورند و آن را خشک میکنند. هنگامی که رطوبت کاملاً از بین رفت، اشیا را در کوره قرار میدهند تا پخته شوند. لعاب ظروف سفالی از مواد خاصی مانند خاک رس، کائولن (kaolin) و کوارتز تهیه میشود. ساخت لعاب مرغوب نیازمند دانش و تجربه فراوان است و به سادگی امکانپذیر نیست. دوخت پارچه عشایری
پارچههای عشایری تنوع زیادی دارند. دامن بلند، پیراهن یا جومه، دامن زیری، جلیقه، شال بلند، کلوته، زیرپوش و شلوار راحتی از جمله معروفترین لباسهای عشایری هستند. میتوانید به بازارهای صنایع دستی شیراز مراجعه کنید و این پوشاک سنتی را تهیه نمایید.
نمدمالی
همانطور که از نام این هنر برمیآید، نمد ماده اصلی مورد استفاده در نمدمالی است. نمدمال باید نمد را به شدت ورز دهد و برای ساخت بهترین نمد، به زور بازو و مهارت نیاز دارد. در نمدمالی، بافتی وجود ندارد؛ بلکه با بهرهگیری از رطوبت و حرارت، تار و پود نمد در هم تنیده میشود.
برای تولید نمد از پشم گوسفند و الیاف بلند استفاده میشود. برخی نمدمالان برای افزایش کیفیت، از صابون و زرده تخممرغ بهره میبرند. یک نمدمال حرفهای میتواند سفارش را در زمان کوتاهی تحویل دهد؛ به همین دلیل، نمد قیمت مناسبی دارد.
میناکاری در صنایع دستی شیراز
میناکاری در دوران صفویه اهمیت ویژهای یافت و از آن زمان تاکنون طرفداران بیشماری دارد. مینا نوعی لعاب فلزی است که بر روی نقاشیها، ظروف قلمزنیشده و اشیای مشابه اعمال میشود و جلوهای درخشان به آنها میبخشد. اسناد تاریخی نشان میدهد که این هنر ریشه در دوران اشکانیان و ساسانیان دارد.
برخی میناکاری را هنری اصیل ایرانی میدانند، اما چون در ایران به اوج رسیده، بخشی از میراث هنری این کشور محسوب میشود. میناکاری بیشتر در اصفهان رواج دارد و هنرمندان بسیاری در این شهر به آن مشغولاند.
جاجیمبافی
با ورود به بازارهای سنتی و قدیمی شیراز مانند بازار وکیل، کیف، کفش و رواندازهایی را خواهید دید که به آنها جاجیم میگویند. جاجیمبافی یکی از هنرهای اصیل ایرانی است که از گذشته تا کنون محبوبیت خود را حفظ کرده. از آثار این هنر میتوان به زیرانداز، فرش، رختخوابپوش و غیره اشاره کرد.
هنوز در برخی شهرهای ایران، جاجیم را به عنوان هدیه به تازهعروسها تقدیم میکنند. جاجیم از پشم ساخته میشود و برخی انواع آن یکرو و برخی دو رو هستند. نقشه هر جاجیم با دیگری متفاوت است و این تنوع، زیبایی و تمایز آنها را ایجاد میکند.
پایانبندی
شیراز یکی از مراکز اصلی فرهنگی ایران است و جاذبههای تاریخی فراوانی در آن وجود دارد که گردشگران زیادی را برای بازدید جذب میکند. هنرمندان این شهر آثار هنری بینظیری خلق میکنند. در این مطلب، به طور کامل به صنایع دستی شیراز پرداختیم. اگر تاکنون به شیراز سفر کردهاید، تجربیات خود را درباره جاذبههای گردشگری و سوغاتیهای آن با ما در میان بگذارید.
سوالات متداول
قالیهای شیراز چه موادی دارند؟ قالیهای شیراز عمدتاً از الیاف پنبه، پشم و گاهی ابریشم بافته میشوند.
گبه چیست و چه تفاوتی با قالی دارد؟ گبه نوعی دستبافته سنتی است که معمولاً از پشم بافته میشود و به دلیل طول پرزها، نرمتر و گرمتر از قالی است.
ویژگیهای گلیم چه هستند؟ گلیم از ترکیب پشم گوسفند و بز یا نخ ابریشمی ساخته میشود و معمولاً بدون نقشهای از پیش تعیینشده بافته میشود.
کاشیهای هفترنگ چیستند و در کجا استفاده میشوند؟ کاشیهای هفترنگ در بناهای تاریخی و مساجد شیراز به کار میروند و شامل نقشهای معرقکاریشده با طراحیهای متنوع هستند.
تفاوت منبتکاری و قلمزنی چیست؟ منبتکاری نوعی کندهکاری روی چوب است، در حالی که قلمزنی بر روی فلزاتی مانند مس، نقره و طلا انجام میشود.
