قلعه دختر فیروزآباد: دژ ساسانی تسخیرناپذیر در شیراز | تاریخ…

داستان ظهور قلعه دختر فیروزآباد

قلعه‌ها همواره نقش دفاعی کلیدی در هر منطقه‌ای ایفا می‌کردند و قلعه دختر فیروزآباد نیز از این قاعده مستثنی نبود. این بنای تاریخی در دوران ساسانیان، بر فراز کوه شمالی فیروزآباد، توسط اردشیر بابکان در بازه زمانی ۲۲۴ تا ۲۴۱ میلادی (۲۲۴-۲۴۱ میلادی) ساخته شد. هدف اصلی ساخت چنین قلعه‌هایی را به خوبی می‌دانید: محافظت از شهر و دفاع در برابر حملات دشمن. قلعه دختر فیروزآباد همچون کوهی استوار، برای مقابله با اردوان پنجم، آخرین پادشاه اشکانی، در این منطقه بنا نهاده شد.

امروزه این قلعه به یکی از جاهای دیدنی شیراز تبدیل شده است.

چیزی که در تصویر مشاهده می‌کنید، ممکن است کوچک به نظر برسد، اما بازدید نزدیک از قلعه دختر شما را شگفت‌زده خواهد کرد. این دژ در فلات کوهستانی شیراز، جایی که سه طرف آن توسط تنگه‌ها احاطه شده، توسط ماهرترین معماران دوران ساسانی ساخته شد. یکی از پرسش‌های رایج گردشگران این است که چرا به این بنای تاریخی قلعه دختر می‌گویند؟ این کاخ ساسانی هم کاربری مسکونی-سلطنتی داشت و هم به عنوان قلعه نظامی عمل می‌کرد.

از آنجایی که قلعه برای همگان دست‌نیافتنی بود و به دلیل صعب‌العبور بودن مسیرهای آن، تسخیرناپذیر به شمار می‌رفت، به قلعه دختر شهرت یافت. هرچند الهه آب‌ها، یعنی آناهیتا، در اسطوره‌های ایران باستان نقش مهمی در ساخت قلعه‌ها ایفا می‌کرد و بسیاری از این بناها با نام «دختر» نام‌گذاری شده‌اند.

قلعه فیروزآباد هزاروهفتصدساله

عظمت قلعه دختر فیروزآباد را تنها با بازدید نزدیک و تماشای شکوهمندانه آن درک خواهید کرد. ضرب‌المثل «شنیدن کی بود مانند دیدن» دقیقاً برای چنین بنایی صدق می‌کند و تا زمانی که قدم‌هایتان را در جای‌جای قلعه ننهید، ممکن است اهمیت تاریخی آن را دست‌کم بگیرید.

هرچند امروزه قلعه دختر مانند دوران اوج و شکوه ساسانیان، استحکام سابق را ندارد، اما گذر زمان چیزی از جلال و عظمت آن نکاسته است. هر گاه به سمت شهر شیراز سفر کردید، اگر به جاهای تاریخی شیراز علاقه‌مند هستید، بازدید از قلعه فیروزآباد را از دست ندهید. این جاذبه تاریخی در ۱۲ اسفند ۱۳۱۵ به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد. در سال ۲۰۱۸، قلعه فیروزآباد شیراز به فهرست میراث جهانی یونسکو (UNESCO World Heritage) راه یافت؛ به نظر می‌رسد سازمان یونسکو با تأخیر عمل کرده و این بنای باشکوه شایسته توجه زودهنگام‌تری بود.

بخش‌های مختلف قلعه فیروزآباد

جذاب‌ترین بخش قلعه فیروزآباد، توصیف زیبایی‌ها و عظمت آن است، هرچند کلمات در برابر جلال قلعه دختر ناتوان می‌مانند. این قلعه از بخش‌های گوناگونی ساخته شده که با لاشه‌سنگ، گچ دست‌کوب و ملاط ساروج (نوعی ملات سنتی) احداث گردیده‌اند.

هر بخش کاربری خاص خود را دارد. خود را برای سفری تاریخی به دوران اشکانی و ساسانی آماده کنید تا از این کاروان تمدنی جا نمانید.

جذابیت کم‌نظیر معماری قلعه

قلعه دختر در سه طبقه متوالی با مساحت ۲۳۰۰ مترمربع ساخته شده و طبقات آن با برج‌های پلکانی به یکدیگر متصل هستند. در طبقه اول یا برج نگهبانی، برج‌هایی در جهات مختلف قلعه قرار داشتند که با روزنه‌های تیراندازی، امکان نظارت و دفاع از داخل به خارج را فراهم می‌کردند. علاوه بر این، یک آب‌انبار و دو حلقه چاه مخفی از دل کوه تا عمق رودخانه حفر شده بود. باورکردنی نیست که در آن دوران، با تجهیزات محدود، چنین سازه‌های شگفت‌انگیزی خلق می‌شد.

طبقه دوم شامل حیاط مرکزی و تالاری وسیع بود؛ این طبقه محل استراحت نگهبانان و محافظان قلعه دختر به شمار می‌رفت و بخشی از آن برای پذیرایی و اقامت مهمانان اختصاص یافته بود. از شکوه طبقه سوم که گل سرسبد قلعه دختر فیروزآباد بود، چه بگویم؟ سرای شاهی با گنبدی پوشیده شده بود که ورود به آن محدود به افراد خاص بود. متأسفانه بر اثر زلزله‌های مکرر و فرسایش زمان، گنبد تخریب شده است.

حیاط قلعه دختر

همان‌طور که انتظار می‌رود، در سطح میانی کاخ، یک حیاط مرکزی وجود دارد. این حیاط به عنوان مرکز تالارهای اطراف عمل می‌کرد. سقف تالارها با طاق‌های ضربی (نوعی طاق سنتی در معماری ایران باستان) توسط هنر معماران دوران ساسانی ساخته شده است.

برخی از تالارها سکوهای جانبی کوتاه دارند و تعدادی دیگر از طریق راه‌پله به سکوهای بالاتر متصل هستند. زمانی در یکی از این اتاق‌ها، غذاهای اصیل ایرانی پخته می‌شد و عطر و بوی آن‌ها در حیاط مرکزی می‌پیچید. یکی از زیباترین عناصر معماری این حیاط (در ضلع شرقی)، سکویی بلند است که از میان آن، راه‌پله‌ای با طاق‌های بسته تزئین‌شده به سطح سوم کاخ (بالاترین سکوی قلعه) منتهی می‌شود.

حمامک قلعه فیروزآباد

در کنار دیوار شرقی قلعه دختر، حمامی به نام حمامک قرار دارد. شاید تعجب کنید، اما دمای هوای این حمام در هر دو فصل زمستان و تابستان حدود ۳۰ درجه سانتی‌گراد است و هوای مطبوع غار، پای پادشاه و درباریان را به داخل آن باز می‌کرد. با توجه به آهکی بودن غار، آثار زیادی از دوران باستان در آن باقی نمانده و این امر می‌تواند به دلیل تغییرات طبیعی غارهای آهکی باشد.

معماری مدرن گنبد قلعه دختر

اگر از نمای بالا به قلعه دختر بنگرید، شکل مستطیلی آن را خواهید دید که بر فراز آن، گنبدی بزرگ هلالی‌شکل بر روی اتاقی وسیع بنا شده است. این اتاق همان سرای شاهی بود که از تزئینات خاص معماری ساسانی بهره می‌برد.

اتاق زیر گنبد به شکل مربع است و در بالاترین بخش قلعه قرار گرفته. هرچند معماران رومی روش‌هایی برای قرار دادن سقف‌های هلالی بر بناهای مربعی ابداع کرده بودند و گوشه‌ها را با جلو آوردن تدریجی سنگ‌ها یا آجرها می‌پوشاندند، اما در این گنبد، تکنیک نوینی به کار رفته که منحصر به قلعه دختر فیروزآباد است.

این تکنیک شگفت‌انگیز، استفاده از سکنج (squinch) در گوشه‌ها بود که برای ساخت گنبد اعمال شد. سکنج نام‌های دیگری مانند گوشواره یا فیل‌گوش نیز دارد و احتمالاً برای علاقه‌مندان به تاریخ معماری آشنا است.

قلعه دختر از لاشه‌سنگ، گچ دست‌کوب و ملاط ساروج ساخته شده است. در این قلعه، تالاری ۱۴ مترمربعی با ارتفاع ۱۸ متر وجود دارد!

بهترین زمان بازدید از قلعه چه وقت است؟

همه ایرانی‌ها می‌دانند که استان فارس از خوش‌آب‌وهواترین استان‌های کشور است. فرقی نمی‌کند در کدام فصل سال به شیراز سفر کنید، هر زمان به این شهر برسید، از طبیعت بکر و جاهای دیدنی شیراز لذت خواهید برد.

به طور کلی، بهترین زمان بازدید از قلعه دختر، فصل بهار است؛ زیرا در پاییز و زمستان، به دلیل موقعیت کوهستانی، هوا بسیار سرد می‌شود و ممکن است برایتان ناخوشایند باشد.

قلعه فیروزآباد کجاست؟

مسیر دسترسی را از شهر شیراز توصیف می‌کنم؛ اگر از استان‌های دیگر می‌خواهید به قلعه دختر فیروزآباد بروید، ابتدا با کمک نقشه یا راهنمایی افراد محلی به شیراز برسید. پس از ورود به شیراز، مسیر فرودگاه را دنبال کنید؛ بعد از عبور از فرودگاه به روستای فسا می‌رسید، سپس به سمت کوار تغییر جهت دهید. از کوار، ۹۰ کیلومتر رانندگی کنید تا به این منطقه بکر و بهشتی در سرزمین شیراز برسید.

قلعه دختر فیروزآباد روی گوگل مپ

مسیر دسترسی به قلعه چگونه است؟

وقتی از طبیعت شیراز سخن می‌گوییم، منظور فقط چند درخت نیست! اینجا دشت‌های سرسبز با کوه‌های بلند احاطه شده‌اند. سد و تونل از جاذبه‌های طبیعی نزدیک به قلعه فیروزآباد هستند که در مسیر عبور خواهید کرد.

پس از عبور از تونل دره تنگ آب و پیچ تند بعدی، به ایستگاه تله‌کابین می‌رسید. می‌توانید خودرو را در نزدیکی ایستگاه و سرویس بهداشتی پارک کنید. با نگاهی به اطراف، قلعه دختر فیروزآباد را خواهید دید که همچون سنگ عقیق زیر نور خورشید می‌درخشد. در این لحظه، دلتان برای صعود به قلعه تنگ می‌شود و شاید ترجیح دهید از تله‌کابین استفاده کنید.

اگر شانس بیاورید، تله‌کابین فیروزآباد باز است؛ اما در فصل‌های کم‌مسافر، اغلب بسته است. اگر نتوانید از تله‌کابین بهره ببرید، خود را برای پیمودن مسیر هیجان‌انگیز پیاده به قلعه دختر آماده کنید.

شیب تند صخره منتهی به قلعه، مسیر دسترسی را در سه سطح طراحی کرده است. پس از بالا رفتن از پله‌های مارپیچ، به حیاط اصلی (حیاط مرکزی) خواهید رسید.

با رفتن به قلعه با یک تیر دو نشان بزنید…

به قلعه فیروزآباد شیراز بروید، اما بدون بازدید از مشهورترین و کهن‌ترین جاذبه تاریخی نزدیک به آن، فیروزآباد را ترک نکنید؛ این کار کم‌لطفی به خودتان است. روبه‌روی قلعه دختر، در پایین کوه و سمت راست رودخانه تنگاب به سمت مسیر فیروزآباد حرکت کنید. در این ناحیه، نقش برجسته‌ای در ارتفاع ۱۴ متری از کف رودخانه حجاری شده که در میان محلی‌ها به نقش رستم تنگاب معروف است.

این نقش تاریخی، دومین نگاره اردشیر ساسانی در فیروزآباد است. پس از بازدید از این جاذبه، می‌توانید به مقصد خود بازگردید.

سوالات متداول

قلعه دختر فیروزآباد در چه تاریخی ساخته شده است؟ قلعه دختر فیروزآباد در دوران ساسانیان، بین سال‌های ۲۲۴ تا ۲۴۱ میلادی ساخته شده است.

چرا به این قلعه، قلعه دختر می‌گویند؟ این قلعه به دلیل صعب‌العبور بودن و تسخیرناپذیری، به نام قلعه دختر شهرت یافته است.

بهترین زمان برای بازدید از قلعه دختر چه زمانی است؟ بهترین زمان برای بازدید از قلعه دختر فیروزآباد فصل بهار است، زیرا در پاییز و زمستان هوا بسیار سرد می‌شود.

قلعه دختر فیروزآباد کجا قرار دارد؟ این قلعه در شمالی‌ترین نقطه فیروزآباد و در نزدیکی شهر شیراز واقع شده است.

قلعه دختر فیروزآباد چه ساختاری دارد؟ قلعه دختر از سه طبقه با مساحت ۲۳۰۰ مترمربع و اجزای مختلفی مانند برج‌های نگهبانی و حیاط مرکزی تشکیل شده است.