اسطوره را بیشتر بشناسیم
مسجد عتیق شیراز، بنای تاریخی با سرگذشتی شگفتانگیز و میراث فرهنگی غنی، جایگاه ویژهای در قلب مردم این شهر دارد. از روایتهای محلی میتوان اهمیت این جاذبه گردشگری را به خوبی درک کرد؛ اهالی شیراز آن را همچون کعبه مقدس میدانند. همانند افسانههای فراوان درباره کعبه، این مسجد نیز در داستانها و باورهای عامیانه ایرانی جایگاه والایی یافته است.
هنگامی که معماری این بنای تاریخی را از نزدیک یا از طریق تصاویر مشاهده کنید، نوآوری و زیبایی طراحیاش شما را مجذوب خواهد کرد، اما مطالعه تاریخچهاش عشقی عمیق به آن در دلتان میاندازد. مسجد عتیق در دوران عمرو لیث، از پادشاهان نیککار سلسله صفاریان، بنا شده است. اگر بخواهیم دستاوردهای او را با یک نمونه بسنجیم، بازسازی این بنای تاریخی کافی است تا شایسته تقدیر بدانیم. فرقی نمیکند که این بنا ابتدا مسجد بوده یا آتشکده؛ اصالت و زیباییاش از هر گوشهای ساطع میشود و هر عنصر اصیلی ستودنی است.
مردم شیراز، فارغ از قوم و باورهایشان، این مسجد را همچون تخت جمشید و آستان شاهچراغ، با افتخار و احترام میپرستند. گویی موفقیتهای این بنا را به خود نسبت میدهند؛ ادیان گوناگون در شیراز بر سر منشأ اصلی آن اختلافنظر دارند و هر کدام آن را به خویش منتسب میدانند. هرچه باشد، اکنون مسجد عتیق است و به این نام شناخته میشود؛ پس برای بازدید از این جاذبه تاریخی، با نگاهی احترامآمیز به تاریخش بنگرید، نه صرفاً به نامش. اسطوره شناسی با مراجعه به شواهد تاریخی
همانگونه که اشاره شد، ادیان مختلف منشأ مسجد عتیق را به خود نسبت میدهند. شواهد تاریخی نشان میدهد که این بنا بر روی آتشکدهای باستانی یا ساختمانی عبادی از دوران پیشین بنا شده است. تاریخ ساخت آن به سال ۲۸۱ هجری قمری بازمیگردد، زمانی که عمرو لیث دریافت جامعه مذهبیاش نیازمند پایگاهی اجتماعی است. چه مکان مناسبیتر از مسجد؟ جایی که هم ارادت مذهبی همگان را برمیانگیزد و هم از نظر معماری، ظرفیت میزبانی از انبوه مردم را دارد. شاید خود او تصور نمیکرد این بنا به شاهکاری جاودان بدل شود و یادگاری ابدی برایش بسازد، اما چنین شد…
مسجد عتیق شیراز از همان آغاز، به مرکزی برای فعالیتهای اجتماعی مسلمانان تبدیل گشت؛ جایی برای تدوین قرآن، مطالعه و تفسیر آن، و پرورش استعدادهایی چون حافظ شیرازی در عرصه علم و هنر. این مسجد فراتر از مکانی برای نماز و عبادت بود؛ وگرنه چهرهای چون حافظ، بر اساس اسناد تاریخی، در آن شکوفا نمیشد. در واقع، مسجد عتیق نخستین پایگاه اجتماعی-مذهبی شیراز به شمار میرفت. مردم برای مشورت، گفتوگو و تصمیمگیری در آن گرد هم میآمدند. این ویژگی سبب شد معماران شش ورودی در اضلاع گوناگون مسجد طراحی کنند تا دسترسی آسانتر شود.
مهمترین رویداد تاریخی در این مسجد، کتابت قرآن با همکاری حافظان و خطاطان برجسته عصر بود. آنها در مکانی به نام دارالمصحف (House of the Quran) جمع میشدند و با تلاوت و نگارش آیات بر پوستها، مرجع آسمانی مسلمانان را به کتابی قابل دسترس تبدیل میکردند. همیشه مکانهای کانون تحولات انقلابی به اماکن مقدس بدل میشوند، مانند کعبه که مهد اسلام است یا مسجدالاقصی (Al-Aqsa Mosque) که نخستین قبله مسلمانان بود. مسجد عتیق نیز اکنون به بنایی مقدس و تاریخی تبدیل شده که گردشگران برای کاوش در تاریخش به سوی آن میروند. در سال ۱۳۵۸، بخشی از شبستان شرقی به نمازخانه اختصاص یافت و بعدها برای فعالیتهای فرهنگی استفاده شد، اما این کاربری تا سال ۱۳۶۱ ادامه نیافت و اکنون بدون بهرهبرداری مانده است.
سرگذشت مرمتهای مسجد عتیق شیراز
طبیعتاً بناهای تاریخی مانند مسجد عتیق نیز در گذر زمان با فرسایش روبرو میشوند. این مسجد از سال ساختش در ۲۸۱ هجری قمری تا کنون، بارها توسعه و مرمت شده است؛ بخشهایی افزوده و قسمتهایی بازسازی گشتهاند. برای نمونه، در سال ۱۰۳۱ هجری قمری، در دوران صفویه، ایوان شمالی با مرمت درب و کتیبههای سردرش، توسط معماران و استادکاران برجسته آن زمان، احیا شد.
شگفتآور است که چگونه نیاکان ما هر کاری را با نهایت دقت و زیبایی انجام میدادند، در حالی که آثار ما گاه ناقص به نظر میرسد؛ نقصهایی که خودمان آگاهیم و نسلهای آینده بیشتر حس خواهند کرد.
مرمت بعدی در سال ۱۳۴۸ شمسی ثبت شده است، زمانی که ضلع جنوبی با طاقنماهای بلند و دو شبستان قدیمی، بازسازی شد. باید به یاد داشت که چنین میراث فرهنگی همیشه نیازمند مراقبت است؛ گاهی از سوی متولیان و گاه از جانب مردم. خوشبختانه، بازدیدکنندگان و ساکنان شیراز نسبت به این بنای تاریخی، احترام و مراقبت شایستهای نشان میدهند. نگاه به مسجد عتیق از دید معماری
همانگونه که بیان شد، مسجد بر پایه بناهایی از گذشته بنا شده؛ این امر هم از شواهد تاریخی و هم از تحلیل معماری متخصصان با ساختمانهای همعصر تأیید میشود. بسیاری معتقدند طرح کلی بنا از پیش وجود داشته و معماران دوران عمرو لیث تنها آن را بازسازی کردهاند.
با این حال، این موضوع درباره ساختمان مرکزی صدق نمیکند؛ دارالمصحف در سال ۷۵۲ هجری قمری ساخته شد. شاه اسحاق اینجو دستور ساخت آن را داد و بهترین معماران زمان، عملیات را به پایان رساندند.
مصالح اصلی بهکاررفته در این بنای تاریخی شامل گچ، سنگ و کاشی است. البته مصالح خام بدون هنر معماران ایرانی، فاقد زیباییاند؛ آنها با گچبری، مقرنسکاری (Muqarnas)، سنگتراشی ظریف و غیره، جلوهای خیرهکننده به بنا بخشیدهاند که در هر گوشهای از مسجد عتیق مشهود است.
در نگاه نخست به کل بنا، شش ورودی متعدد جلب توجه میکند؛ دروازههایی که به حریم مقدس مسجد راه میبرند. شبستانها، ایوانها، طاقنماها و رواقها با عرض ۱۰ متر، چسبیده به دیوارهای پیرامون قرار گرفتهاند و فضای مرکزی را به میدانی باز برای گردهمایی تبدیل کردهاند.
ایوانها، رواقها و شبستانها، همانطور که اشاره شد، دور تا دور حیاط و پشت دیوارهای مسجد گستردهاند؛ در ادامه، موقعیت هر کدام را بر اساس جهتهای جغرافیایی توصیف خواهیم کرد. گوشهگوشه مسجد عتیق را بخوانید
تاکنون تاریخچه این بنای تاریخی را برایتان روایت کردیم؛ اکنون نوبت کاوش در جاذبههای دیدنی مسجد عتیق شیراز است. هر گوشه از این میراث فرهنگی، زیباییها و جزئیاتی پنهان دارد که با یک نگاه گذرا آشکار نمیشود.
حیاط و حوض مسجد
با ورود به حریم داخلی، حیاط وسیع و حوض هندسیشکل در کنار خدایخانه (یا دارالمصحف) نخستین منظره خیرهکننده است. این حوض بزرگ نه تنها برای وضو و آرامش روحی پیش از نماز، بلکه برای پخش صدای آب و تلطیف فضا طراحی شده. حوض، زیبایی خاصی به حیاط بخشیده و نزدیک به شبستان نمازخانه قرار دارد. کف حیاط با سنگهای بزرگ و مربعی فرش شده که در باران، جلوهای جادویی مییابد.
خدایخانه یا دارالمصحف
اگر رو به مرکز حیاط بایستید، ساختمان خدایخانه یا دارالمصحف نظرتان را جلب میکند. این بنا، که پس از دوران عمرو لیث و در زمان شاه اسحاق ساخته شد، ظاهری باشکوه دارد. ستونهای گرد و عظیم اطراف آن، طاق را استوار نگه داشتهاند. پایه هر ستون با سنگهای بزرگ محکم شده و دور آن با آجرهای سنگی تزئین یافته. خدایخانه یادآور قلعههای اروپایی با برجهای گرد است، هرچند ابعاد کوچکتری دارد.
فاصله بین ستونها حدود ۱۲ متر طول و ۱۰ متر عرض است و با ستونهای کوچکتر محکم شده؛ بدون دیوار بسته. در مرکز، اتاقی ۸ در ۶ متری برای نگارش قرآن وجود دارد. دور سقف، آیات قرآن با خط ثلث بر کتیبهای به رنگ آبی کبود نگاشته شده است. دیوار ندبه
این بنای تاریخی با افسانههای باورنکردنی آمیخته است. در ضلع جنوبی، دیواری با نماد تکپیک در بالای آن، به دیوار ندبه معروف است و داستانهای شگفتانگیزی دربارهاش روایت میشود.
دروازه امام (ورودی رو به قبله)
دروازه امام در ضلع شمالی، جایی با دو ورودی، واقع شده؛ ضلع جنوبی پر از جاذبههای ظاهری است، از کتیبههای خط ثلث به قلم استاد علاءالدین جواهری تا ستونها و طاقنماهای بلند. پس از بازدید از دیوار، ستونها و کتیبهها، شبستان کوچک کنار دروازه با محراب سنگی کندهکاریشده و آیات قرآن را ببینید.
طاق مروارید
طاق مروارید در ضلع شمالی قرار دارد؛ طاقنمایی بلند با دو گلدسته باشکوه که هرگز خیرهکننده نیست. سقف آن با آجرهای مقرنسکاریشده، زیبایی درونی را دوچندان کرده است.
رواقها
رواقهای اصلی مسجد عتیق به دو رواق در ضلع غربی (دهدهانه) و شرقی (سهدهانه) محدود میشود که به شبستانها متصلاند. سقفها با آجر مقرنسکاری آراسته شده و برخی نیازمند بازسازی هستند.
محرابها
محرابهای مسجد عتیق به سه نمونه برجسته ختم میشود. یکی در شبستان شمالی، محرابی سنگی با کندهکاریهای زیبا که نقشها بر آن حک شده و جلوهای دوگانه میبخشد.
محراب بعدی در شبستان جنوبی، با ۱۳ پله چوبی و دو ستون سنگی مارپیچ اطرافش. محراب سوم در شبستان اصلی، از آهن و سنگ مرمر، با کاشیکاری و کتیبههای دستنویس؛ شامل احادیث نبوی و ۱۳ آیه قرآن به خط ثلث و نسخ.
شبستانها
چهار شبستان در اضلاع مسجد وجود دارد: اصلی در غربی، باریک و قدیمی در جنوبی، کنار دروازه امام در شمالی، و مخروبهای بدون استفاده در شرقی.
رابطه شاهچراغ و مسجد عتیق
مسجد عتیق و آستان شاهچراغ همسایه و مکمل یکدیگرند؛ این همجواری از ویژگیهای برجسته است. در ضلع غربی، دری از رواق دهدهانه به حیاط شاهچراغ باز میشود که به شبستان جنوبی متصل است.
دانستنیهای جالب درباره مسجد
این بنای تاریخی چنان در باورهای مردم شیراز ریشه دوانده که بخشی از اعتقاداتشان شده است. هرچند برخی باورها با واقعیت تاریخی همخوانی کامل ندارند، اما شایسته احتراماند. مردم میگویند عصای موسی یا اژدهای داستان موسی و ساحران، زیر خدایخانه مدفون است.
شیرازیان این مسجد را قبله نخستین مسلمانان پیش از کعبه و معادل مسجدالاقصی میدانند.
همچنین، برخی معتقدند مسجد عتیق محل نزول عیسی با اسرافیل و میکائیل، دو فرشته مقرب خداوند، است.
این سه باور از مهمترین اعتقادات محلی است، اما مسجد عتیق شگفتیهای واقعی نیز دارد؛ مانند منشأ آتشکدهای پیشین بر اساس معماری و شواهد تاریخی. همچنین، دیوار ندبه را محلی برای عبور براق، اسب معراج پیامبر (ص)، میدانند. ساعت بازدید از مسجد چه وقت است؟
مسجد عتیق شیراز اکنون به مرکزی برای تأمل، تحقیق و کاوش تاریخی بدل شده؛ دیگر نه حافظی برای قرائت قرآن و نه خطاطانی برای نگارش در آن حضور دارند. برای بازدید، عصرهای بهاری را پیشنهاد میکنم؛ هوای شیراز در بهار دلانگیز است و آفتاب ملایم. با این حال، درهای مسجد هر روز از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب باز است و آماده استقبال از گردشگران با منظرههای تاریخی.
مسجد عتیق شیراز کجاست؟
هر روز انبوهی از بازدیدکنندگان به سوی این جاذبه گردشگری حرکت میکنند. برای رسیدن، تابلوهای آستان شاهچراغ را دنبال کنید. نمازگزاران متعدد مشکلی برای بازدید ایجاد نمیکنند. از مترو (Metro) شیراز در ایستگاه لطفعلیخان زند پیاده شوید و با تاکسیهای خیابان لطفعلیخان زند به مسجد عتیق برسید.
بازدید از مسجد عتیق جایی برای جستوجوگرها
به ندرت بنایی چون مسجد عتیق پیدا میشود که هر گوشهاش سرشار از معنا، داستان و تاریخ باشد. آنچه مرا به این میراث فرهنگی جذب کرد، نه تنها معماری، نقشه یا نقشونگارها، بلکه روایتهای پشت سر آن بود. آرزو دارم روزی با یکی از سالخوردگان محلی گفتوگو کنم و تاریخش را از زبان او بشنوم. کاوش در چنین جاذبههای تاریخی، تجربهای غنی برای هر مسافر علاقهمند به گردشگری ایران است.
سوالات متداول
مسجد عتیق شیراز چه تاریخی دارد؟ تاریخ ساخت مسجد عتیق به سال ۲۸۱ هجری قمری بازمیگردد.
چرا مسجد عتیق دارای اهمیت ویژهای است؟ این مسجد نه تنها به عنوان یک مکان مذهبی، بلکه به عنوان پایگاهی اجتماعی و فرهنگی در تاریخ شیراز شناخته میشود.
معماری مسجد عتیق چگونه است؟ مسجد عتیق با استفاده از مصالحی چون گچ، سنگ و کاشی طراحی شده و ویژگیهای معماری خاصی چون شش ورودی و حیاط بزرگ دارد.
بازدید از مسجد عتیق چه زمانی امکانپذیر است؟ ساعت بازدید از مسجد عتیق هر روز از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب است.
مسجد عتیق کجاست و چگونه میتوان به آنجا رسید؟ مسجد عتیق در شیراز واقع شده و میتوان با پیاده شدن در ایستگاه مترو لطفعلیخان زند و استفاده از تاکسی به آنجا رسید.
