تاریخچه باغ ارم شیراز
جالب است بدانید که تاریخ دقیق احداث باغ ارم شیراز همچنان ناشناخته مانده و اطلاعات دقیقی از بنیانگذار اولیه آن در دست نیست. در سفرنامههای قرن دهم و یازدهم هجری قمری، به این باغ اشاره شده است. جهانگردان دوران صفوی، باغ ارم را مکانی آباد و باشکوه توصیف میکردند. سیر تاریخی این باغ حائز اهمیت است؛ باغ ارم از دوران سلجوقیان و آل اینجو وجود داشته و کریمخان زند در زمان سلطنت خود، آن را مرمت و آبادانی بخشید.
در اواخر دوره زندیه، باغ ارم شیراز به خانهای ایل قشقایی واگذار شد. بنای اصلی آن توسط صولتالدوله، اولین ایلخان قشقایی، و پسرش محمدقلیخان، در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شد.
در دوران سلطنت ناصرالدین شاه، حاج نصیرالملک شیرازی این باغ را خریداری کرد و عمارتی بر اساس بنای اصلی باغ به جای آن بنا نمود که همان عمارتی است که امروزه در باغ ارم مشاهده میکنید؛ حاج محمدحسنخان، یکی از برجستهترین معماران شیراز، این عمارت را طراحی کرد. از آثار ارزشمند مرحوم نصیرالملک در استان فارس، خانه و مسجد نصیرالملک نیز باقی مانده است.
باغ ارم شیراز از املاک خاندان قوامی شیراز بود که در دوران پهلوی مصادره شد و اندکی بعد به دانشگاه شیراز واگذار گردید. امروزه این باغ زیر نظر دانشگاه شیراز قرار دارد؛ باغ گیاهشناسی آن به دانشکده کشاورزی و عمارت باغ به دانشکده حقوق اختصاص یافته است.
نامگذاری باغ ارم نیز داستانی خاص خود را دارد: این باغ به یاد عمارت و باغ بزرگی که در گذشته توسط شداد بن عاد، پادشاه عربستان، برای رقابت با بهشت ساخته شد، «ارم» نامیده شده است.
باغ ارم شیراز در سال ۱۳۵۳ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. پنج سال پس از آن، یعنی در سال ۱۳۵۸ خورشیدی، اداره میراث فرهنگی آن را مرمت و بازسازی کرد. این باغ در تاریخ ۶ تیر ۱۳۹۰ خورشیدی، طی سیوپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو، به عنوان میراث جهانی (UNESCO World Heritage) ثبت گردید.
معماری باغ ارم شیراز
باغ ارم شیراز در زمینی مستطیلشکل به مساحت ۱۱۰ هزار مترمربع احداث شده است. درهای ورودی باغ در ضلع بزرگتر، رو به شمال و بلوار ارم واقع شده و ضلع کوچکتر به سمت غرب و بلوار جام جم (یا همان آسیاب سهتایی سابق) قرار دارد. این دو ضلع در گذشته با دیوارهای گلی محصور بودند که امروزه با دیوارهای کوتاه و نردهها جایگزین شدهاند. یاسهای امینالدوله و اناری بر روی این نردهها گسترده شدهاند. سایر اضلاع باغ، توسط باغها و خانههای مسکونی محدود میشود.
باغ ارم شیراز تنوع گیاهی چشمگیری دارد و گیاهانی از نقاط مختلف جهان در آن کاشته شده که آن را به یک موزه و نمایشگاه طبیعی از انواع گلها و گیاهان تبدیل کرده است؛ شاید برخی از این گیاهان را تاکنون ندیده باشید. درختان زینتی، سرو، نارنج و گلهای تزیینی، باغ را آراستهاند.
سرونازهای چندصدساله سر به فلک کشیده، درختان مرکبات، حوض بزرگ جلوی عمارت و عمارت سه طبقه با طاقهای دوار، از نخستین عناصری هستند که با ورود به باغ ارم با آنها روبرو میشوید.
یکی از زیباترین و مهمترین بخشهای باغ ارم شیراز، گذرگاهی است که از شرق به غرب امتداد یافته. با ورود از در اصلی، این گذرگاه در سمت چپ خودنمایی میکند. دو سوی آن را درختان سروناز باشکوهی با قدمتی چندصدساله احاطه کردهاند. زیبایی، شکوه و نظم این سرونازها، هنگام عبور از میان آنها، هر بینندهای را مجذوب خود میسازد.
جالب است بدانید که در میان این سرونازهای شیرازی، درختی برجستهتر از دیگران وجود دارد؛ سروناز هزارساله مشهور باغ ارم که با ارتفاع حدود ۳۵ متر، بلندترین سروناز شیراز به شمار میرود و از دور با شکوه خیرهکنندهاش جلب توجه میکند.
درختان باغ ارم شیراز را میتوان به دو گروه تقسیم کرد:
- درختان زینتی: سروناز، کاج، افرا، ارغوان، بید مجنون، سیاهبید، زبان گنجشک، بیدمشک، نخل فونیکس (Phoenix palm)، سپیدار و اکالیپتوس؛
- درختان میوه: انار، ازگیل، نارنج، خرمالو، گردو، زردآلو، بادام، سیب، به و گلابی.
باغ ارم از شرق به غرب شیب ملایمی دارد و عمارت اصلی بر بلندی آن قرار گرفته. این شیب با آبراههای طبقاتی و پلههایی که اختلاف ارتفاع گذرگاهها را جبران میکنند، هموار شده است. ترکیب این آبراهها و گذرگاههای پلکانی، بر زیباییهای باغ ارم میافزاید.
برای ورود به باغ ارم، باید از سردر اصلی در شمال شرقی عبور کنید. این سردر تاریخی با تزیینات زیبا و ارزشمند خود، جلوهای خاص دارد.
گذرگاه اصلی و عریض باغ، شما را به سوی عمارت اصلی هدایت میکند. ابتدا حوض مستطیلشکل بزرگی با آبنما مشاهده خواهید کرد که مقابل عمارت قرار دارد. در هر گوشه این حوض، نخل فونیکس (Phoenix palm) باشکوهی تزیینکننده است.
این حوض حدود ۳۳۵ مترمربع مساحت دارد و با ۱۸ قطعه سنگ بزرگ پوشیده شده است. آب آن از نهر سرداب عمارت تأمین میشود.
علاوه بر این، دو چاه در باغ ارم وجود دارد که برای آبیاری درختان و گیاهان استفاده میشود.
در شمال غربی باغ، با عبور از گذرگاهی ساختهشده از سنگهای بزرگ بهصورت نامنظم اما زیبا، برکه کوچک باغ نمایان میشود که سه سوی آن را درختان سرسبز احاطه کردهاند. اطراف برکه با صخرههای بزرگ تزئین شده که میتوانید بر آنها بنشینید و ماهیهای رنگی درون برکه را تماشا کنید.
پلان باغ ارم شیراز
در ابتدا، پلان باغ ارم شیراز دقیقاً بر اساس اصول و سنتهای دیرینه معماری ایرانی طراحی شد که در آن از اشکال موزون، متجانس و خطوط صاف بهره برده شده است. اما بعدها به دلیل بازسازیهای ظاهری، بخشی از باغ با سبکهای معماری غیرایرانی، مانند ژاپنی، تغییر یافت.
همچنین تغییراتی که در این دوره بر کرتبندی کلی باغ اعمال شد، تا حدی ساختار هندسی آن را تحت تأثیر قرار داد. در عکس زیر میتوانید آن را ببینید:
عکسی که در زیر مشاهده میکنید، پلان اولیه باغ ارم شیراز است که بعدها دستخوش تغییرات گردید: 
بخشهای مختلف باغ ارم شیراز
عمارت باغ ارم
عمارت باغ ارم، که به عمارت اصلی باغ ارم نیز شهرت دارد، همانطور که پیشتر اشاره شد، بر بلندی شیب باغ قرار گرفته است. این عمارت سه طبقه با دو ستون باشکوه الهامگرفته از ستونهای تخت جمشید و طاقهای دایرهای، شناخته میشود.
عمارت باغ یکی از برجستهترین بناهای دوران قاجار به شمار میرود، زیرا دارای نقاشیها، گچبریها، حجاریها و کاشیکاریهای منحصربهفرد است. این عمارت مانند دیگر بناهای قجری، با الهام از سبک معماری دوران زندیه و صفویه ساخته شده است.
طبقه زیرین عمارت، سرداب است که برای روزهای گرم تابستان طراحی شده بود. نهر آبی که پیشتر به آن اشاره شد و حوض مقابل عمارت را پر میکند، از میان این سرداب عبور کرده و فضایی مطبوع ایجاد مینماید. کف و دیوارهای سرداب با کاشیهای رنگارنگ تزیین شده است.
در پیشانی بنا، یک تابلو و دو طاق دایرهای قرار دارد که سه هلال متصل به هم را تشکیل میدهد و صحنههایی از شاهنامه و نبردهای شاهان قاجار را به تصویر میکشد.
از دیگر عناصر شاخص عمارت، پنجرههای آهنی آن است. سه پنجره مشبک آهنی در طبقه اول و پای ایوان بزرگ، مربوط به ورودی سرداب هستند. یک پنجره بزرگ در وسط و دو پنجره قرینه در طرفین قرار دارد که قدمت آنها به زمان ساخت عمارت بازمیگردد.
بیشتر درهای چوبی باغ ارم از چوب ساج ساخته شده و به همین دلیل، با گذشت سالها همچنان سالم و دستنخورده باقی ماندهاند.
به طور کلی، عمارت باغ ارم از نظر نقاشیهای رنگ روغن، درهای چوبی نفیس و منبتکاریهای روی آن، پنجرههای آهنی مشبک، ازاره سنگی بنا، مقرنسها، گچبری و کاشیکاریهای نما، پیشانی عمارت و ستونهای سنگی، از نمونههای برجسته هنری دوره قاجار محسوب میشود.
بازسازی و مرمت باغ ارم
باغ ارم در پایان دوره پهلوی مرمت و بازسازی شد. در آن زمان، باغ به خرابهای تبدیل شده بود و دیوارهای گلی آن کاملاً از بین رفته بودند. ابتدا دیوارها با دیوارهای کوتاه سنگی جایگزین شد و بر روی آنها نردههای فلزی نصب گردید.
سپس، عمارت با الگوبرداری از طرح اصلی ترمیم شد. تالار آینه، نقاشیهای رنگ روغن دیوارها و سقف، و کاشیکاری جرزهای دیوار بنا مورد مرمت قرار گرفت.
کتیبههای باغ ارم
در سراسر باغ زیبای ارم، کتیبههای گوناگونی وجود دارد که بیشتر آنها در زمان نصیرالملک نصب شدهاند.
شش کتیبه در نمای شرقی عمارت اصلی قرار دارد که بر روی سنگ مرمر و به خط نستعلیق نوشته شده و دارای تاریخ نصب هستند.
دو کتیبه قرینه در دو سوی ایوان بزرگ عمارت نصب شده است. هر دو کتیبه، تصویر سربازی هخامنشی را نشان میدهد که در یک دست نیزه و در دست دیگر گرز دارد. اگرچه تلاش شده این سرباز شبیه به سربازان تخت جمشید باشد، اما جزئیات و تزیینات ظریف آنها در این کتیبهها دیده نمیشود.
چندین کتیبه کاشیکاری معرق ارزشمند نیز بر سر در عمارت قرار گرفته و جلوهای چشمگیر به آن بخشیده است.
ساعات بازدید از باغ ارم شیراز
بازدید از باغ ارم هر روز از ساعت ۸ صبح تا ۲۰:۳۰ امکانپذیر است.
برای ورود به باغ ارم، باید بلیت تهیه کنید. از آنجا که این باغ زیر نظر دانشگاه شیراز است، با ارائه کارت دانشجویی میتوانید از تخفیف بهرهمند شوید.
توجه کنید که باغ در روزهای تاسوعا و عاشورا، ۲۱ رمضان (شهادت امام علی)، ۲۸ صفر (رحلت پیامبر)، ۱۴ خرداد (رحلت امام خمینی) و ۲۵ شوال (شهادت امام جعفر صادق) تعطیل است.
بهترین زمان سفر به شیراز
شیراز به عنوان یکی از شهرهای معتدل و چهارفصل ایران، در هر فصل سال جذابیتهای خاص خود را دارد، اما اردیبهشتماه همیشه به دلیل شکوفایی بهار، شهرت ویژهای کسب کرده است. در این ماه، جلوهای شگفتانگیز از بهار در هر گوشه شهر، بهویژه در باغ ارم، قابل مشاهده است.
اینجا هم میتوانید با جاهای دیدنی شیراز آشنا شوید.
باغ ارم شیراز کجاست؟
دو مسیر برای رسیدن به باغ ارم وجود دارد:
- نزدیکترین ایستگاه مترو (Metro) به باغ ارم شیراز، ایستگاه نمازی است؛ پس از پیاده شدن از قطار، با ۱۰ دقیقه پیادهروی و عبور از «میدان دانشجو» (میدان علم) و «میدان ارم» (میدان خوابگاه)، به باغ میرسید؛
- اگر با خودرو شخصی قصد بازدید دارید، بهترین مسیر بلوار شهید چمران است؛ همان بلواری که عصرها شیرازیها برای پیادهروی به آن میروند و رستورانها، کافهها و فستفودهای متنوعی در آن وجود دارد.
پس از ورود به بلوار شهید چمران، مسیر را تا انتها به سمت جنوب ادامه دهید. بعد از رسیدن به «میدان دانشجو»، به سمت چپ بپیچید و تا «میدان ارم» پیش بروید. سپس به راست بپیچید و به سمت پایین، وارد «خیابان ارم» شوید؛ کمی بعد، باغ ارم در سمت راست ظاهر میشود.
آدرس باغ ارم شیراز: استان فارس، شیراز، منطقه یک، خیابان ارم، باغ ارم
آدرس باغ ارم شیراز روی گوگل مپ
سوالات متداول
باغ ارم شیراز کجا واقع شده است؟ باغ ارم شیراز در استان فارس، منطقه یک، خیابان ارم واقع شده است.
ساعات بازدید از باغ ارم چه زمانی است؟ بازدید از باغ ارم هر روز از ساعت ۸ صبح تا ۲۰:۳۰ امکانپذیر است.
آیا برای ورود به باغ ارم باید بلیت تهیه کنیم؟ بله، برای ورود به باغ ارم باید بلیت تهیه کنید و با ارائه کارت دانشجویی میتوانید از تخفیف بهرهمند شوید.
چه گیاهانی در باغ ارم شیراز وجود دارد؟ باغ ارم شیراز دارای گیاهانی از نقاط مختلف جهان است، از جمله درختان زینتی مثل سرو و نارنج و درختان میوه مانند انار و گردو.
تاریخچه باغ ارم چیست؟ باغ ارم شیراز از دوران سلجوقیان و آل اینجو وجود داشته و در زمان کریمخان زند مرمت و آبادانی یافته است.
