از باغ دلگشا چه میدانید؟
با قدم گذاشتن در باغ دلگشا، بهخوبی درمییابید که نامش چقدر شایسته است. نمیدانم چه کسی این نام را برای آن برگزیده، اما انتخابی هوشمندانه و دقیق بوده است. «دلگشا» واژهای پرمعنا برای این باغ دوستداشتنی است؛ باغی سرشار از جاذبههای گردشگری و دیدنیهای شیراز که فضایی دلانگیز و شاداب به ارمغان میآورد.
وقتی نام باغ و جاذبههای تاریخی به میان میآید، بسیاری انتظار مکانی خشتی و گلی با فضایی خاکآلود و بوی کهنگی را دارند. اما باغ دلگشا چنین نیست. اگر به دنبال چنین تجربهای هستید، این مکان مناسب شما نخواهد بود. باغ دلگشای شیراز فضایی ساده اما متنوع دارد؛ ساده از نظر رنگ سبز غالب و شلوغ از لحاظ تنوع عناصر. طراحی منظم آن اجازه کاشت هزاران درخت را داده است. هرچند عمارت مرکزی محور اصلی است، اما این درختان هستند که جوهره دلگشایی را به باغ بخشیدهاند.
از نظر آبوهوا، باغ دلگشا هیچ عنقایی ندارد (اگر چیزی «عنقا» نباشد، یعنی کامل و بینقص است و نمیتوان از آن ایرادی گرفت). محیطی جذاب، دوستداشتنی، لذتبخش و رویایی که میتوانید از اقامت در آن بهره ببرید. یکی از ویژگیهای برجسته باغ دلگشای شیراز، موقعیت جغرافیایی آن در دامنه تپههای بلند شیراز است که در ادامه بیشتر به آن میپردازیم.
شروع باغ دلگشا: از کجا تا کجا؟
باغ دلگشا در طول تاریخ فراز و نشیبهای بسیاری را پشت سر گذاشته است. از مالکیت خصوصی تا مدیریت دولتی، همیشه مورد استفاده قرار گرفته. اوج شکوفایی آن به دوران ساسانیان بازمیگردد، زمانی که تصمیم به احداث آن گرفته شد. اعتقاد به تکامل هر پدیدهای دارم؛ باغ دلگشا همواره در حال پیشرفت بوده و هرگز رو به زوال نرفته. حتی در دوران افشاریه که کمی خلوت شده بود، همچنان مورد بهرهبرداری قرار میگرفت.
پیشنهاد میکنم با بازدید از باغ دلگشا، لحظات شادی را برای خود رقم بزنید. چیزهای خوب همیشه در دسترس همگان است. این باغ پیش از اسلام وجود داشته و وظیفه دلگشایی از مردم را بر عهده داشته. در دورههای مختلف، افراد خاصی مالکیت آن را به دست آوردهاند، اما خود میدانستند که نمیتوانند چنین جواهری را از دید عموم پنهان کنند. حاج ابراهیم اعتمادالدوله در دوران قاجار، نوابرضاقلیمیرزا، میرزا علیاکبر قوامالملک و دیگران از جمله مالکان این بنای تاریخی در دورههای گوناگون بودهاند، اما هیچکدام نمیدانستند که بدون رفتوآمد مردم، باغ در رکود باقی میماند.
امروزه باغ دلگشا کاملتر و سالمتر از گذشته است. نگهداری آن به شهرداری سپرده شده و همیشه مورد توجه گردشگران قرار دارد. پیش از ۵۰ سال، که باغ خصوصی بود، خبری از موزه و بازدید عمومی نبود، اما حالا وضعیت متفاوتی دارد. این که چنین باغی از مالکیت خانوادهای خاص به استفاده عمومی واگذار شده، نشاندهنده مرام نیکویی است که در دوران معاصر نادر است.
این باغ در دورههای مختلف توسط پادشاهان یا افراد برجسته توسعه یافته است. بهترین توسعهدهندگان آن، علیاکبر قوامالملک و پسرش بودند که ایوانهای عمارت را ساختند و حمام و ساختمانهای دیگری در بخشهای گوناگون بنا کردند. یکی از کسانی که ردپای عملکرد برجستهاش در توسعه این مکان دیده میشود، کریمخان زند است. کریمخان با اقامت در شیراز، به رشد و توسعه این شهر کمک شایانی کرد. باغ دلگشا در دوره زندیه، بهویژه در زمان پادشاهی کریمخان، بهطور چشمگیری گسترش یافت، در حالی که پیش از آن، در دوران نادرشاه، رکود شدیدی بر آن حاکم بود.
معماری باغ دلگشا: نشانی از اصالت همیشگی
وقتی وارد خیابان دلگشا میشوید و مقابل درِ باغ پیاده میشوید، مسیری مستقیم پیش رویتان ظاهر میشود؛ مسیری معطر به رطوبت آمیخته با عطر برگهای درختان بهارنارنج. درِ باغ همیشه برای بازدیدکنندگان باز است. این مسیر مستقیم، کنار جوی آب، به عمارت کلاهفرنگی در مرکز باغ ختم میشود.
معماران ایرانی نشان دادهاند که با ادغام عناصر خارجی در فرهنگ خود، میتوانند جهانی شگفتانگیز خلق کنند. نمونه بارز آن، ترکیب عمارت کلاهفرنگی با معماری اروپایی و باغهای ایرانی است. در نقاشی یک باغ ایرانی، با دیواری اطراف آن آغاز میشود، سپس ساختمانی در وسط کشیده میشود و فضای بین دیوار و عمارت با رنگ سبز درختان پر میگردد. معماران باغ دلگشا برای عمارت مرکزی از الگوی عمارت اروپایی کلاهفرنگی الهام گرفتهاند که جلوهای خاص به کل باغ بخشیده است.
پیشنهاد میکنم از ورودی باغ به سمت عمارت، آرام و با دقت قدم بردارید. مسیر پر از عطر، بو و حس طبیعت است. جوی آب به حوض جلوی ساختمان منتهی میشود؛ حوضی بزرگ با فوارهای بلند و تماشایی. معنای «تماشایی» را زمانی درک میکنید که از بالکن جلوی ساختمان به پایین بنگرید و زیبایی این طراحی را دریابید.
الگوی مربعی که از مرکز گسترش یافته، در ساختمان نیز رعایت شده است. تالاری بزرگ با حوضچهای در وسط برای تلطیف هوا، هسته عمارت است. در چهار سمت این حوضچه، چهار شاهنشین با امکانات متنوع ساخته شده. ترجیح میدهم از توصیف هنرمندی معماران و جزئیات داخلی ساختمان خودداری کنم تا خودتان با چشم ببینید. 
تنها بسنده میکنم به این که در ساخت این عمارت از چوب باکیفیت، گچبریهای دقیق، طرحهای اسلیمی، آینهکاری و پنجرههای بیضیشکل استفاده شده است.
در باغ دلگشا بگردیم
باغ دلگشا چنان شما را مجذوب میکند که بعید است تا مدتی به مکان دیگری بیندیشید. هر لحظه حضور در آن، فضایی نو با عطر و طعمی خاص خلق میشود. فضای جذاب باغ از برگ، آجر و سنگ تشکیل شده؛ ترکیبی که تنها معماری ایرانی میتواند از آن اثری فاخر بسازد.
از درِ ورودی که قدمزدن را آغاز کنید، بهترین مسیر، دنبال کردن جوی آب است. این جوی به عمارت کلاهفرنگی میرسد، اما خود مسیر به بهشتی ختم میشود. این بهشت را زمانی خواهید دید که درختان باغ دلگشا را تماشا کنید؛ درختانی سبز شبیه «جناتٌ تجری من تحتها الأنهار»، زیرا از بالا جز عمارت، تنها رنگ سبز دیده میشود. موزه گردی دلگشا باغ
طبقه اول عمارت کلاهفرنگی، موزه باغ دلگشا است. کل ساختمان به همت میراث فرهنگی شیراز با آثار قدیمی و دیدنی پر شده، اما طبقه اول با طبقه دوم متفاوت است. طبقه اول پر از وسایل قدیمی مانند سکه، اسکناس و آثاری از پادشاهان گذشته است؛ آثاری دیدنی و ارزشمند از نظر میراث فرهنگی. علاوه بر موزه و آثارش، پنجرهها و شیشههای رنگی، مقرنسکاریهای دیوار و دیگر عناصر، زیبایی خاصی به محیط ساختمان بخشیدهاند.
موزه رادیو
از طبقه اول به بالا که بروید، با آثاری جدیدتر اما نوستالژیک روبهرو میشوید. رادیو، گرامافون و وسایل قدیمی مرتبط با رسانههای گذشته در طبقه دوم موزه نگهداری میشوند.
پیشنهاد میکنم با بازدید از باغ موزه دلگشا، حالوهوای دلتان را دگرگون کنید. وقتی فرصتی برای قدم گذاشتن در بنایی تاریخی، دیدن آثار قدیمی و لذت بردن از آنها دارید، نباید از آن دریغ کنید. کوشک سبز شیراز و دیگر جاذبههایش
به نظرم زبان از توصیف فضای دوستداشتنی این باغ ناتوان است. اغراق نیست اگر باغ دلگشای شیراز را یکی از بهترین کوشکهای ایران بدانیم. موقعیت مناسب روی دامنه کوهپایههای کهندژ، معماری اصیل، نظم در کاشت درختان، عمارت کلاهفرنگی زیبا و جذاب، همگی دلایلی است که این باغ را به یکی از اصیلترین کوشکها تبدیل کرده. ویژگی برجسته آن، سادگی همراه با هنرمندی است که زیبایی چشمنوازی ایجاد کرده.
شاید کسانی که انتظار عمارتی مانند کاخ سعدآباد دارند، این باغ به دلشان ننشیند، اما اگر به ادبیات و شعر علاقهمند باشید، حس هنری داشته و از طبیعت لذت ببرید، با نشستن زیر درختان بهارنارنج و استشمام عطر شکوفههایشان در بهار، شادابی خواهید یافت. عمارت کلاهفرنگی
عمارت کلاهفرنگی در اصل تنها ساختمان این باغ و بهترین نمونه کلاهفرنگی در ایران است؛ عمارتی بزرگتر و وسیعتر از نمونههای داخلی و خارجی، با شاهنشینهای زیبا و تزیینات دیدنی. این ساختمان دقیقاً در مرکز ثقل باغ قرار دارد، اطرافش درختان و گیاهان رشد کرده و روبهرویش حوضچهای بزرگ و قدیمی است.
آبی که از جوی سرازیر میشود، به حوضچه وسط عمارت میریزد. این حوض در گذشته برای شستوشو و تلطیف هوا استفاده میشده. اطراف حوضچه، تالار عمارت است و در چهار سمت تالار، شاهنشینها ساخته شدهاند. ساختمان دو طبقه دارد و طبقه بالا بالکنی مشرف به حوض بزرگ حیاط. برای بهترین نمای باغ دلگشا، حضور در این بالکن ایدهآل است.
میتوان نتیجه گرفت که پنجرههای بلند و قطور اطراف ساختمان برای تماشای فضاسازی دلانگیز حیاط طراحی شدهاند. این پنجرهها معمولاً از چوب محکم با رنگ قهوهای سوخته و شیشههای رنگی ساخته شدهاند. بالای هر پنجره که به شکل مستطیل عمودی است، گرد شده و شکل خاصی به آنها داده. زیباترین بخش عمارت کلاهفرنگی، اتاق آینهکاری در طبقه دوم است. این اتاق یکی از نقاط اصلی ساختمان و با آینهکاری دقیق و برجسته تزیین شده. مقایسه شاهکار آینهکاری آن با کاخ سعدآباد یا تزیینات حرم امام رضا (ع) اغراق نیست.
حیاط زیبا باغ دلگشا
اولین چیزی که در باغ دلگشا به چشم بازدیدکنندگان میآید، نخلهای سربهفلککشیده است که انگار چندین دوره تاریخی را در این مکان زیستهاند. نخلهای باغ مانند ستونهای آسماناند، زیرا واقعاً بلند و استوار هستند. اطراف هر نخل، چمنزاری است که با آبیاری دقیق، همیشه زیبا و مرتب نگه داشته میشود.
«پرچینهای بهشت» عبارتی است که حاشیه سنگفرشهای باغ را توصیف میکند. این پرچینها نه از خشت و خاک، بلکه از شمشادهای پرپشت ساخته شدهاند. از پرچین، نخل و چمنزار که بگذریم، چگونه به باغی بهشتی بیندیشیم بدون درختان نارنج؟ بهترین عطرهای جهان در برابر عطر بهارنارنج باغهای شیراز رنگ میبازند. نیمکتهایی زیر این درختان قرار گرفته تا هر بازدیدکنندهای اوج لذت استشمام را تجربه کند، البته اگر در بهار به شیراز سفر کند. علاوه بر موارد ذکرشده، در فضای سبز باغ از سرو، گلهای فصلی و حتی درختان میوه نیز استفاده شده است.
حوض حیاط
یکی از نقاط خاص باغ، محل حوضچه آن است. حوض حیاط روبهروی ورودی اصلی عمارت کلاهفرنگی قرار دارد و با آب قنات از سعدیه تا اینجا، کل باغ را سیراب میکند. این حوض ابعاد بزرگی دارد و به شکل مستطیل است. حوضهای مشابهی در بخشهای دیگر باغ برای ذخیره و آبرسانی به درختان ساخته شده. تمام حوضها و حوضچهها به رنگ فیروزه نیشابور هستند تا اصالت معماری باغ دلگشا برجسته شود.
کی و کجا وعده دیدار ما؟
اگر تصور کنید تنها بهار زمان مناسبی برای بازدید از باغ دلگشا و بهطور کلی شیراز است، در اشتباهی هستید. یکی از دلایل برجسته شدن سعدی و حافظ از این خاک، فضای شاعرانه باغهای شیراز در بهار است. عطر بهارنارنج، شکوفههای سفید، نسیم خنک شادابکننده و دیگر عناصر، لباس بهاری باغ را تشکیل میدهند.
درِ باغ دلگشا از صبح تا شب برای همه مردم ایران باز است. مدیریت باغ در نیمه اول سال ساعت ۲۳ و در نیمه دوم سال ساعت ۲۲ آن را میبندد. همچنین، در روزهای تاسوعا و عاشورا، رحلت پیامبر (ص)، شهادت امام علی (ع) و امام جعفر صادق (ع)، ورودی ندارد. این باغ دقیقاً بین خیابانهای دلگشا و نارنجستان شیراز قرار دارد، در دامنه کوهستان و حدود یک کیلومتر جنوب سعدیه شیراز. اگر در جهتیابی مهارت ندارید، نقشه گوگل مپ را برای یافتن آسان مکان ضمیمه کردهام.
باغ دلگشا روی گوگل مپ
مشکلگشا مثل باغ دلگشا
شاید زیباترین دیدارها همیشه در مکانهای مشهور نباشد. هرچند بسیاری از گردشگران دوست دارند اشعار حافظ و سعدی را در آرامگاهشان بخوانند، اما باور دارم باغ دلگشا بهترین مکان برای گفتوگو با حافظ و شنیدن پند از سعدی شیرینبیان است.
مکانی دنج و امن، بهویژه در شبهای بهاری، برای کسانی که میخواهند روی نیمکتی بنشینند، شعری بخوانند، با کسی گفتگو کنند یا بیندیشند. خوشحال میشویم تجربیات خوبتان از حضور در این باغ را با ما در میان بگذارید. لذت سفر همیشه در روایتهای پس از آن آشکار میشود.
سوالات متداول
باغ دلگشا کجا واقع شده است؟ باغ دلگشا در دامنه کوهپایههای شیراز واقع شده و بین خیابانهای دلگشا و نارنجستان قرار دارد.
زمان ورود به باغ دلگشا چه ساعتی است؟ درِ باغ دلگشا از صبح تا شب باز است و در نیمه اول سال تا ساعت ۲۳ و در نیمه دوم سال تا ساعت ۲۲ بسته میشود.
باغ دلگشا در چه دورهای ساخته شده است؟ باغ دلگشا به دوران ساسانیان برمیگردد و در طول تاریخ تحت مالکیتهای مختلفی قرار داشته است.
چه عناصر معماری در باغ دلگشا وجود دارد؟ این باغ شامل عمارت کلاهفرنگی با طراحی الگوهای اروپایی و عناصر ایرانی مانند آینهکاری و گچبری است.
آیا باغ دلگشا موزه هم دارد؟ بله، باغ دلگشا دارای موزهای در طبقه اول عمارت کلاهفرنگی است که آثار قدیمی و تاریخی را به نمایش میگذارد.
