کاخ اردشیر بابکان: شگفتی‌های معماری ساسانی در فیروزآباد فارس

تاریخچه کاخ اردشیر بابکان

شهرستان فیروزآباد، که در دوران باستان به نام شهر گور شناخته می‌شد، در گودی‌ای عمیق و محصور با حصارهای عظیم قرار گرفته بود. هنگامی که اسکندر مقدونی به این شهر حمله کرد، به دلیل نفوذناپذیری حصارهای بلند، مسیر رودخانه‌ای مجاور را تغییر داد و شهر را به یک دریاچه تبدیل کرد.

این دریاچه برای قرن‌ها به همین حالت باقی ماند تا اینکه اردشیر ساسانی برای تخلیه آن اقدام کرد و شهر گور را به اردشیرخوره تغییر نام داد. متأسفانه با حمله اعراب، شهر ویران شد، اما حاکم محلی بر مهاجمان غلبه یافت و شهر را بازسازی کرد. از آن زمان به بعد، نام فیروزآباد بر آن نهاده شد.

کاخ اردشیر بابکان در سده سوم میلادی (سال ۲۲۴ میلادی) و به دست اردشیر بابکان، بنیان‌گذار سلسله ساسانی، ساخته شده است. این بنای تاریخی در شهرستان فیروزآباد استان فارس واقع شده و قدمتی بیش از ۱۸۰۰ سال دارد.

برخی کارشناسان بر این باورند که کاخ اردشیر بابکان در اصل کاربردی به عنوان کاخ نداشته و آتشکده‌ای باستانی بوده است. دلیل این نظر، موقعیت بنا در کنار آب است. نیاکان ما اعتقاد داشتند هر ساختمانی که در مجاورت آب بنا شود، مکانی برای پرستش آناهیتا، الهه آب، محسوب می‌شود. به همین سبب، یکی از دلایل اصلی نام‌گذاری این بنای تاریخی به آتشکده فیروزآباد، قرارگیری آن در کنار چشمه قمپ آتشکده است.

یکی از برجسته‌ترین باستان‌شناسان ایران، مرحوم استاد محمدکریم پیرنیا، معتقد بود که معرفی این بنای تاریخی به عنوان کاخ، اشتباهی است زیرا ویژگی‌های یک کاخ را ندارد. بنابراین، استاد پیرنیا آن را بزرگ‌ترین آتشکده استان فارس نامید. با این حال، برخی باستان‌شناسان دیگر بر این باورند که اردشیر بابکان در این بنا بر تخت سلطنت نشسته و اقامت رسمی داشته است.

معماری کاخ اردشیر

کاخ اردشیر بابکان از سه بخش اصلی تشکیل شده که شامل یک حیاط مرکزی، دو ایوان و سه تالار جانبی است. این بنای تاریخی زیربنایی به ابعاد ۱۰۴ متر در ۵۵ متر دارد و برای ساخت آن از مصالح کلیدی دوران ساسانی مانند کاشی، گچ و سنگ‌های نیم‌تراش استفاده شده است. این مصالح، معماری داخلی کاخ را به شکلی چشم‌نواز و دلربا درآورده‌اند.

حضور ایوان و گنبد، کاخ اردشیر بابکان را به نخستین بنای تاریخی با این ویژگی‌ها در ۱۸۰۰ سال پیش تبدیل کرده است. روش ساخت و استحکام بنا چنان است که پس از ۱۸۰۰ سال، همچنان پابرجاست و با وجود آسیب‌های ناشی از گذر زمان، گنبد بلند و ایوان‌هایش را حفظ کرده است.

در بخش شرقی کاخ، چهار ساختمان گنبدی‌شکل مشاهده می‌شود که با استفاده از فیل‌پوش (squinch) ساخته شده‌اند و سقف آن‌ها دایره‌ای است با دریچه‌ای به قطر یک متر در مرکز گنبد. فیل‌پوش یا گوشواره، یکی از روش‌های اصلی گوشه‌سازی در بناهای بزرگ باستانی است. فیل‌گوش در واقع تکنیکی برای گذار از مقطع مربعی دیوارها به مقطع گرد گنبد یا طاق در بناهای مرتفع است.

از کنار دیوار شرقی کاخ اردشیر بابکان، رودی جریان دارد که عامل اصلی آبادانی این منطقه بوده و وجود عنصر آب در کنار چهار عنصر طبیعی دیگر، آن را به محلی استراتژیک و حیاتی تبدیل کرده است. در بخش شمالی محوطه کاخ، چشمه‌ای زیبا وجود دارد که اطراف آن را پوشش گیاهی سرسبز احاطه کرده است.

متأسفانه در آذر ۱۳۹۹، به دلیل سیلاب در این منطقه، کاخ دچار آب‌گرفتگی شد و بخشی از حصارهای اصلی آن تخریب گردید.

تالارها

تالارهای کاخ اردشیر بابکان ساختاری تو در تو دارند و چندین تالار در دل یکدیگر جای گرفته‌اند. همه تالارهای کاخ اردشیر بابکان به یکدیگر راه دارند و این شیوه معماری داخلی، تفاوت اصلی این بنای تاریخی با دیگر آثار دوره ساسانی است.

یکی از عوامل استحکام و ماندگاری این بنا طی بیش از ۱۸۰۰ سال، استفاده از سنگ‌های میخکی در ساخت تالارها، پایه‌ها، راهروها و ایوان‌هاست. داخل تالارها نیز با تزیینات هنری ظریف و گچ‌بری‌های خاص دوره ساسانی آراسته شده است. بر دیوار بیرونی کاخ، سنگ‌نگاره‌ای از مراسم تاجگذاری اردشیر ساسانی قابل مشاهده است.

حیاط کاخ

کاخ اردشیر بابکان حیاطی وسیع در مرکز بنا دارد که دو ایوان نسبتاً بزرگ را در بر می‌گیرد. این شیوه ساخت حیاط، تالارها و ایوان‌های اطراف، نشان‌دهنده سبک معماری بناهای بزرگ در دوره ساسانی است. با توجه به اینکه در دوره‌های بعدی نیز نمونه‌هایی از این نوع حیاط‌ها در بناهای تاریخی دیده می‌شود، می‌توان معماران ساسانی را مبتکر این سبک معماری داخلی دانست.

ایوان های کاخ اردشیر بابکان

کاخ اردشیر بابکان از نخستین بناهای تاریخی دوره ساسانی است که ایوان و گنبد در آن به کار رفته است. بنابراین، ایوان یکی از مهم‌ترین اجزای کاخ اردشیر بابکان به شمار می‌رود. در این بنا، یک ایوان مرتفع، دو ایوان بزرگ قوسی‌شکل و چند ایوان کوچک‌تر قابل مشاهده است.

معماران ساسانی برای بخش بالایی ایوان‌های کوچک‌تر از روش گیلوئی (muqarnas) استفاده کرده‌اند. گیلو، فضای بین طاق و دیوار است که با گچ‌بری و نقاشی تزیین شده و مانند گلویی سقف و طاق عمل می‌کند. نمونه مشابه این سبک را می‌توان در بنای تخت جمشید (Persepolis) مشاهده کرد.

ایوان‌های گنبدی‌شکل باقی‌مانده از کاخ اردشیر بابکان، نمونه‌ای برجسته از هنر و مهارت معماران ساسانی است. اهمیت سبک ایوان‌ها چنان بود که در دوره‌های بعدی نیز برای ساخت بناهای گوناگون به کار گرفته شد.

گنبدهای کاخ

با توجه به اینکه ساخت بناهای گنبددار در دوره ساسانی چندان رایج نبود، کاخ اردشیر بابکان را می‌توان نخستین بنای ساسانی با استفاده از گنبد دانست. این کاخ چهار گنبد دارد که با روش گوشه‌سازی یا فیل‌پوش (squinch) برپا شده‌اند، همان‌طور که در ابتدای مقاله به آن اشاره شد.

تزیینات و گچ‌بری‌ها

کاخ اردشیر بابکان تالارهایی تو در تو دارد که بر دیوارهایش آثار گچ‌بری‌های خاص دوره ساسانی باقی مانده است. معماران ساسانی برای پوشش خشت‌های به‌کاررفته در بنا، بخش‌های درونی تالارها، ایوان‌ها و حتی قسمت بیرونی را با گچ‌بری‌های زیبا تزیین کرده‌اند. امروزه، تنها در بخش‌های محدودی از داخل بنا می‌توان آثار گچ‌بری‌های استادان ساسانی را دید.

ستون‌های چهارگوش

ستون‌های چهارگوش و ستون‌های ساخته‌شده از سنگ میخکی در کاخ اردشیر بابکان به وضوح قابل مشاهده است. این ستون‌ها شباهت زیادی به ستون‌های بناهای دوره اشکانی دارند، با این تفاوت که دور تا دور آن‌ها با تزیینات گچی زیبا آراسته شده است.

بهترین زمان بازدید از کاخ اردشیر بابکان

با توجه به آب‌وهوای گرم و خشک استان فارس، بهترین زمان بازدید از کاخ اردشیر بابکان، فصل بهار است. این بنای تاریخی در فضایی باز و در دل دشتی قرار دارد و بازدید از آن در تابستان به دلیل گرمای شدید توصیه نمی‌شود.

در فصل پاییز، با هوای معتدل و نسیم خنک، می‌توانید برنامه‌ریزی برای بازدید از کاخ اردشیر بابکان و آتشکده فیروزآباد داشته باشید. اما سرمای زمستان، بازدید را برای بسیاری از گردشگران دشوار می‌کند. بنابراین، از بهار تا اواسط اردیبهشت و فصل پاییز، ایده‌آل‌ترین زمان برای کاوش این جاذبه تاریخی است.

کاخ اردشیر بابکان کجاست؟

کاخ اردشیر بابکان در ۳ کیلومتری شهرستان فیروزآباد از توابع استان فارس واقع شده است. هرچند بازدید از آن در گذشته رایگان بود، اما از سال ۱۴۰۳، پرداخت هزینه‌ای برای ورود الزامی است. به دلیل کمبود روشنایی در محوطه، بهترین ساعات بازدید از ۸ صبح تا پیش از غروب آفتاب است.

برای رسیدن به کاخ، از جاده شیراز-جهرم استفاده کنید. مسیر را به سمت جنوب شرقی ادامه دهید تا به پارک جنگلی فیروزآباد برسید. پس از عبور از پارک، تابلوی کاخ اردشیر بابکان یا آتشکده فیروزآباد را خواهید دید.

آدرس کاخ اردشیر بابکان

استان فارس، شهرستان فیروزآباد، ۳ کیلومتری شمال شهرستان فیروزآباد، کاخ اردشیر بابکان

کاخ اردشیر بابکان روی گوگل مپ

کاخ اردشیر بابکان، سفر به دوران ساسانی

کاخ اردشیر بابکان، یکی از زیباترین نمونه‌های معماری ساسانی و میراث فرهنگی ایران است. همان‌طور که در این راهنمای سفر خواندید، شیوه ساخت گنبد و ایوان، و گچ‌بری‌های دیوارهای داخلی و خارجی، گواهی بر ذوق و هنر معماران ساسانی است. بسیاری از معماران دوره‌های پسین از این سبک الهام گرفته‌اند. در سفر بعدی به شیراز، نیمی از روز را به بازدید از این بنای تاریخی اختصاص دهید تا بخشی از شکوه دوران ساسانیان را از نزدیک تجربه کنید.

سوالات متداول

کاخ اردشیر بابکان در کجا واقع شده است؟ کاخ اردشیر بابکان در ۳ کیلومتری شهرستان فیروزآباد از توابع استان فارس واقع شده است.

بهترین زمان برای بازدید از کاخ اردشیر بابکان چه موقع است؟ بهترین زمان برای بازدید از کاخ اردشیر بابکان، فصل بهار و پاییز است، زیرا هوا در این زمان‌ها معتدل و مناسب برای گردشگری است.

در کدام دوره تاریخی کاخ اردشیر بابکان ساخته شده است؟ کاخ اردشیر بابکان در سده سوم میلادی و به دست اردشیر بابکان، بنیان‌گذار سلسله ساسانی، ساخته شده است.

آیا کاخ اردشیر بابکان واقعا یک کاخ بوده است؟ برخی کارشناسان معتقدند که این بنا در واقع آتشکده‌ای باستانی بوده و نه یک کاخ، به دلیل موقعیت آن در کنار آب.

چند بخش اصلی در معماری کاخ اردشیر بابکان وجود دارد؟ کاخ اردشیر بابکان از سه بخش اصلی شامل حیاط مرکزی، دو ایوان و سه تالار جانبی تشکیل شده است.