آرامگاه شیخ احمد جامی: جاذبه تاریخی تربت جام با معماری ۸۰۰…

آرامگاه شیخ احمد جامی کجاست؟

آرامگاه شیخ احمد جامی در استان خراسان رضوی و در شهرستان تربت جام واقع شده است و فاصله آن از شهر مشهد حدود ۱۶۶ کیلومتر است.

لوکیشن مزار شیخ احمد جامی روی گوگل مپ

فضای مزار شیخ احمد جامی

از همان لحظه‌ای که قصد ورود به فضای آرامگاه شیخ احمد جامی را دارید، با تجربه‌ای متفاوت روبرو می‌شوید؛ در ورودی از شما خواسته می‌شود کفش‌هایتان را درآورید و پابرهنه به این فضای آرام و دل‌انگیز قدم بگذارید. ممکن است در ابتدا این درخواست کمی عجیب به نظر برسد و حتی مقاومت کنید، اما به محض ورود به حیاط، حس آرامش و طراوت عمیقی خواهید گرفت. حتی اگر پاهایتان کمی اذیت شود، این تجربه بخشی از جذابیت سفر به این بنای تاریخی است.

عکس از: سایت Wikimedia

این جاذبه دیدنی که قدمتی حدود ۸۰۰ ساله دارد و در سال ۱۳۱۰ با شماره ۱۷۴ به عنوان یکی از آثار ملی ثبت شده است، تنها یک آرامگاه ساده نیست، بلکه مجموعه‌ای غنی از عناصر معماری و فرهنگی است که شامل موارد زیر می‌شود:

• ایوان
• گنبدخانه
• گنبد سفید
• مسجد کرمانی
• مدرسه امیر جلال‌الدین فیروزشاهی
• مسجد عتیق
• مقبره شیخ احمد جامی
• مسجد جامع نو

عکس از: سایت Google maps

البته با گذشت زمان، بخش‌های دیگری مانند آب‌انبار، مسجد زیرزمینی و قبور متعددی در نزدیکی مقبره به این مجموعه افزوده شده‌اند.

یکی از نخستین عناصری که توجه هر بازدیدکننده‌ای را جلب می‌کند، درِ ورودی است که قدمتی به قرن هشتم هجری دارد. روی این در چوبی، کتیبه‌هایی به خط کوفی حک شده، اما متأسفانه به دلیل فرسودگی، دیگر قابل خواندن نیستند.

پس از عبور از در، به ورودی اصلی آرامگاه می‌رسید که از خشت ساخته شده و در دوره‌های مختلف با تزئینات متنوعی غنی شده است؛ برای نمونه، در دوره ایلخانی با گچ سفید پوشانده شده و در دوره‌های بعدی با گچ‌بری‌های ظریف و رنگ قرمز آراسته گشته است. در سمت راست نیز قبور متعددی با سنگ‌های قبر جالب توجه وجود دارد که روی برخی از آن‌ها حفره‌هایی برای ریختن دانه برای پرندگان ایجاد شده است.

عکس از: سایت Wikimedia

منظره مقبره شیخ احمد جامی بسیار دلربا است؛ حصاری از سنگ مرمر سفید و سیاه دور آن کشیده شده و در میان آن، درختی کهنسال پسته به صورت خودرو روییده که سایه‌ای خنک فراهم می‌کند. زیر این درخت، دو سنگ به صورت افقی و عمودی قرار دارد؛ یکی بالای سر شیخ احمد و دیگری در قسمت پایین با کتیبه‌ای حکاکی‌شده.

این درخت که به طور طبیعی رشد کرده، جایگاه مقدسی در باور مردم دارد و نوادگان شیخ احمد جامی هرگز تمایلی به قطع آن نشان نمی‌دهند، حتی اگر ریشه‌هایش به مرور زمان به مقبره آسیب بزند.

عکس از: سایت Google maps

یکی از دلایل تقدس این درخت در باورهای محلی، نمادین بودن آن به عنوان نشانه‌ای از زندگی و جاودانگی است که یاد و خاطره شیخ احمد را ابدی می‌سازد. در منطقه خراسان و به ویژه تربت جام که درخت پسته فراوان است، اعتقاد بر این است که چنین درختانی تنها بر مزار بزرگان رویش می‌کنند، نه هر کسی. با دقت بیشتر، متوجه یادگاری‌های نوشته‌شده توسط زائران و گردشگران در این بخش خواهید شد.

بخش‌های آرامگاه شیخ احمد جامی

همان‌طور که اشاره شد، مزار شیخ احمد جامی شامل بخش‌های متنوعی است. در ادامه این راهنمای سفر، هر یک از این بخش‌ها را به تفصیل توصیف می‌کنیم تا بازدیدتان آموزنده‌تر شود.

– ایوان

بازدیدکنندگان که برای زیارت و یادآوری شیخ احمد به این مکان می‌آیند، اغلب لحظاتی در ایوان توقف می‌کنند و با آرامش ذکر می‌گویند. اما سایر بخش‌ها نیز شایسته توجه هستند.

ایوان این مجموعه، که در گذشته به «طاق درب» معروف بوده، با ارتفاعی حدود ۲۷ متر از جاذبه‌های برجسته آن است و روبه‌روی گنبدخانه قرار گرفته؛ نمادی از استواری و عظمت معماری ایرانی.

عکس از: سایت Google maps

ارتفاع این ایوان نشان‌دهنده معماری آن در نیمه اول قرن هشتم هجری است که به سبک آذری (Azeri style) ساخته شده و تکمیل آن در سال ۷۲۰ هجری قمری به پایان رسیده است.

برخی باستان‌شناسان، طرح‌های به‌کاررفته در این ایوان را شبیه به سردرهای مساجد دوره ایلخانی می‌دانند و آن را یادآور مسجد جامع یزد و مسجد اشترجان توصیف می‌کنند. البته به جای دو مناره بلند معمولی در معماری ایلخانی، از دو گلدسته ظریف استفاده شده است.

عکس از: سایت Google maps

بنیان‌گذار این ایوان، شمس‌الدین مطهر بن شهاب‌الدین اسماعیل بن قطب‌الدین محمد بن شمس‌الدین مطهر بن احمد جامی است. تزئینات آن در طول زمان دگرگون شده؛ برای مثال، کاشی‌های سفید، نقره‌ای و لاجوردی در دوره تیموری افزوده شده و کاشی‌های با نقوش گوناگون در دوره صفویه. از نکات جالب دیگر، نقش دو اژدها در لچک‌های سردر است که در دوره مغول رواج داشته.

– گنبدخانه

گنبدخانه در سال ۶۳۳ هجری قمری بر پایه خانقاهی که خود شیخ احمد بنیان گذاشته بود، ساخته شد. این بنا که در امتداد ایوان قرار دارد، در گذشته مستقل بوده، اما اکنون از چهار سمت محصور شده و دید مستقیمی به بیرون ندارد.

عکس از: سایت Wikimedia

این ساختار شامل چهار گوشه سه‌کنج، دو اتاق و چهار طاق هشت‌ضلعی است و سه ورودی دارد. ساخت آن در دو مرحله انجام شده: ابتدا ملک رکن‌الدین کرت آغاز کرد، اما پروژه رها شد تا ابوالحسن محمد کرت آن را ادامه دهد.

در گذشته، فضای داخلی با کاشی‌کاری‌های نفیس پوشیده بود که بعدها با گچ پوشانده شد و روی این گچ، یادگاری‌های متعددی نوشته شده است.

عکس از: سایت Wikimedia

ساختار اصلی گنبدخانه بدون تغییر مانده، اما تزئینات آن تحولاتی یافته است. از زیبایی‌های آن، دو دایره حاوی سوره اخلاص است که شامل یک هشت‌ضلعی و ستاره ایرانی می‌شود. شمسه‌ها، نقوش هندسی و لوزی‌شکل، نقش محراب و گلدان پر از گل نیز از تزئینات برجسته این بنای تاریخی هستند.

– گنبد سفید یا مسجد رواق

گنبد سفید، که به «مسجد سردر» یا «مسجد رواق» نیز شناخته می‌شود، در سال ۶۳۳ هجری قمری توسط سلطان سنجر سلجوقی در ضلع شمال غربی گنبدخانه ساخته شد. ملک غیاث‌الدین محمد کرت نیز هفتاد سال بعد، در سال ۷۰۳ هجری، بخش‌هایی به آن افزود.

عکس از: سایت Google maps

درب ورودی گنبد سفید در کنار در گنبدخانه است. زیربنای آن حدود ۶۴ متر مربع است و دو شاه‌نشین با مقرنس‌کاری‌های زیبا و منحصربه‌فرد دارد. بنای مسجد از خشت و آجر ساخته شده و مقرنس‌ها از گچ؛ در ورودی نیز آجرهای لعاب‌دار به کار رفته است. دو مقبره نیز در این بخش وجود دارد: یکی متعلق به ملک غیاث‌الدین محمد کرت و دیگری به شیخ شهاب‌الدین اسماعیل.

– مسجد عتیق

مسجد عتیق در ضلع جنوبی گنبدخانه قرار دارد و احتمالاً در گذشته مسجد جامع منطقه بوده است. مساحت آن حدود ۴۸۴ متر مربع است و شامل شبستان و پنج رواق می‌شود. این بنا به شیوه آذری ساخته شده که استفاده از آجر حتی در نماهای داخلی، گواه آن است. کتیبه‌های آن با تزئینات گچی فراوان و کاشی‌های رنگی زیبا در طاق‌ها آراسته شده‌اند.

عکس از: سایت Google maps

– مسجد کرمانی

مسجد کرمانی یکی از برجسته‌ترین بخش‌های این مجموعه است که به عنوان شاهکاری از معماری اسلامی شناخته می‌شود و سازنده آن نیز به همین نام شهرت دارد. این بنا شامل چله‌خانه و شاه‌نشین است و در ورودی آن، ایوانچه‌ای با مقرنس و نقوش گل و بوته وجود دارد.

عکس از: سایت Wikimedia

درِ ورودی مسجد کرمانی چوبی و بسیار ظریف است. در دیواره‌ها کتیبه‌ای با سوره یس وجود دارد و سقف آن به صورت گنبد بزرگ روزنه‌دار ساخته شده تا نوری طبیعی و جلوه‌ای بیشتر ایجاد کند.

– سنگ مقدس

هنگامی که از خیابان به سمت آرامگاه می‌پیچید، در ابتدای مسیر و سمت چپ، سنگی مقدس به چشم می‌خورد. مردم محلی و بسیاری از بازدیدکنندگان باور دارند که شیخ احمد جامی پس از ۱۸ سال انزوا، سوار بر این سنگ از بِزد تا تربت جام پرواز کرده است و به همین دلیل، احترام ویژه‌ای برای آن قائل هستند.

شیخ احمد جامی که بود؟

شیخ احمد جامی، عارف، شاعر، فیلسوف و موسیقی‌دان برجسته قرن پنجم و ششم هجری قمری است و نام کامل او احمد بن ابوالحسن جامی نامقی ترشیزی بوده است.

او در سال ۴۴۰ هجری در روستای «نامق» در کاشمر کنونی زاده شد و در ۹۵ سالگی در تربت جام چشم از جهان فروبست.

عکس از: سایت Google maps

زندگی‌نامه او پر از رویدادهای الهام‌بخش است؛ در ۲۲ سالگی تحولی درونی تجربه کرد که او را به سوی عرفان کشاند. برای تعمیق در عرفان، ۱۸ سال را در انزوای کوهستان‌های نامق و بِزد گذراند و از ۴۰ سالگی به تدریس، نگارش کتاب و رساله پرداخت.

شیخ احمد جامی در طول عمرش نفوذ سیاسی قابل توجهی یافت و با القابی چون شیخ‌الاسلام، شیخ ابونصر احمد ژنده‌پیل، شیخ جام، پیر جام و قطب‌الاوتاد شناخته شد. در میان مردم محلی، جایگاه والایی دارد و گفتگو با اهالی، به ویژه سالمندان، قصه‌های جذابی از زندگی این عارف بزرگ برایتان روایت می‌کند.

عکس از: سایت Wikimedia

یکی از جذابیت‌های این آرامگاه، حضور نوادگان شیخ احمد است که با توضیح بخش‌های مختلف مجموعه و روایت‌هایی از زندگی او، بازدید را غنی‌تر می‌کنند. بخشی از شعر شیخ احمد جامی نیز چنین است:

دردا که درد عشق به درمان نمی‌رسد/ این قصه دراز به پایان نمی‌رسد

درد فراق یار که درمان‌پذیر نیست/ جز وصل یار هیچ به درمان نمی‌رسد

احمد ز درد عشق شده مبتلای غم/ دردا که درد عشق به درمان نمی‌رسد

فضای اطراف آرامگاه شیخ احمد جامی

فضای اطراف آرامگاه شیخ احمد جامی به اندازه خود بنا، زیبا و آرامش‌بخش است. یک فضای سبز وسیع در مجاورت آن قرار دارد که دل‌انگیز است و شامل مجموعه‌ای از قبور با داستان‌های تاریخی فراوان می‌شود.

عکس از: سایت Google maps

در ورودی فضای سبز و روبه‌روی آرامگاه، دستگاه شارژ تلفن همراه برای راحتی گردشگران تعبیه شده، پس نگران تمام شدن باتری گوشی‌تان نباشید. همچنین، در نزدیکی آرامگاه، پاساژی با فروشگاه بزرگ صنایع دستی وجود دارد که برای خرید سوغات و صنایع دستی محلی ایده‌آل است. از این پاساژ می‌توانید خوراکی‌های سنتی مانند آش نیز تهیه کنید.

اقامت در نزدیکی آرامگاه شیخ احمد جام

برای بازدید از این بنای تاریخی، می‌توانید در هتل‌های شهرستان تربت جام اقامت کنید یا بر اساس برنامه سفرتان، از هتل‌ها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی شهرها و روستاهای اطراف بهره ببرید.

عکس از: سایت Google maps

برای بقیه هم تعریف کنید…

بسیاری از علاقه‌مندان به گردشگری پیش از سفر به مقصدی مانند مزار شیخ احمد جامی، تحقیق می‌کنند تا با آگاهی بیشتری سفر کنند. اگر تجربه‌ای از بازدید خود دارید، در بخش نظرات به اشتراک بگذارید تا دیگران نیز بهره ببرند.

سوالات متداول

آرامگاه شیخ احمد جامی کجا واقع شده است؟ آرامگاه شیخ احمد جامی در شهرستان تربت جام، استان خراسان رضوی واقع شده و فاصله آن از مشهد حدود ۱۶۶ کیلومتر است.

چرا باید کفش‌هایمان را در آرامگاه شیخ احمد جامی درآوریم؟ بازدیدکنندگان به دلیل حفظ پاکیزگی و احترام به فضا، ملزم به درآوردن کفش‌ها هستند تا با پای‌بBarefoot به این مکان پا بگذارند.

چند سال تاریخچه آرامگاه شیخ احمد جامی است؟ آرامگاه شیخ احمد جامی حدود ۸۰۰ سال قدمت دارد و در سال ۱۳۱۰ به عنوان یکی از آثار ملی ثبت شده است.

چه ویژگی‌هایی در معماری آرامگاه شیخ احمد جامی وجود دارد؟ این آرامگاه شامل ایوان، گنبدخانه، گنبد سفید و مسجد‌های مختلف است که هر کدام دارای تزئینات و معماری خاصی هستند.

شیخ احمد جامی چه شخصیتی داشت؟ شیخ احمد جامی عارف، شاعر و فیلسوف قرن پنجم و ششم هجری قمری بود که به دلیل آموزه‌هایش و تاثیرات فرهنگی‌اش شناخته می‌شود.