کلیسای مسروپ مقدس مشهد: تاریخ، آدرس و جاذبه‌های تاریخی…

کلیسای مسروپ مقدس کجاست؟

آدرس: خیابان امام خمینی، امام خمینی ۳۴، کلیسای مسروپ مقدس

لوکیشن کلیسای مسروپ مقدس روی گوگل‌مپ

مسیر دسترسی به کلیسای مسروپ مقدس

برای رسیدن به کلیسای مسروپ مقدس، می‌توانید از مترو (Metro) خط ۱ استفاده کنید. از هر ایستگاهی سوار شوید و در ایستگاه شریعتی پیاده شوید، سپس به خط ۲ مترو بروید. پس از یک ایستگاه، در ایستگاه سعدی پیاده شوید. همچنین، با اتوبوس‌های خط ۳۸ نیز می‌توانید به راحتی به این بنای تاریخی در محله ارمنی‌نشین مشهد برسید.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

آشنایی با کلیسای مسروپ مقدس معروف به کلیسای ده دی

هنگامی که ارامنه برای نخستین بار به شهر مشهد وارد شدند، هیچ کلیسایی به عنوان عبادتگاه اختصاصی برای آن‌ها وجود نداشت و تنها یک فضای کوچک در حوالی محله گنبد سبز برای برگزاری مراسم‌های مذهبی‌شان در نظر گرفته شده بود. بعدها، کلیسای مسروپ مقدس در محله ارمنی‌نشین مشهد ساخته شد و به نمادی از میراث فرهنگی (Cultural Heritage) ارامنه در این شهر تبدیل گردید.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

این کلیسا از ۷۶ سال پیش در خیابان امام خمینی (که پیشتر ارگ سابق نامیده می‌شد) و در حوالی میدان ده دی مشهد فعال بوده است. در گذشته، این مکان عبادتگاه اصلی مسیحیان ساکن مشهد به شمار می‌رفت. ساخت آن حدود سه سال طول کشید و افراد برجسته‌ای مانند هاروطیان و کامیاران در فرآیند احداث آن نقش داشتند. کلیسای مسروپ مقدس در اواسط تابستان سال ۱۳۸۴ به عنوان یک بنای تاریخی فرهنگی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و امروزه یکی از جاذبه‌های تاریخی (Historical Site) مشهد برای گردشگران علاقه‌مند به تاریخ ارامنه است.

کلیسا مسروپ مقدس از گذشته تاکنون

هیئت نمایندگان ارامنه مشهد در سال ۱۳۲۳ شمسی، از شهرداری درخواست خرید زمینی در کنار خندق شهر را مطرح کرد. پس از سه سال پیگیری‌های مداوم، رئیس کلیسای ارامنه موفق شد موافقت وزارت کشور را جلب کند.

این مجوز برای ساخت یک بنای مسکونی اختصاصی برای خدمتگزاران کلیسای ارامنه، یعنی همین کلیسای مسروپ مقدس، صادر شد و زمین آن در سال ۱۳۲۷ شمسی از شهرداری مشهد خریداری گردید.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

پس از توافق نهایی، این زمین در یکی از دفترخانه‌های مشهد در سال ۱۳۲۷ شمسی به ثبت رسید. منشی گروه ارامنه مشهد، آرمناک سانطوریانس، به همراه رئیس و خاچیک سافاریان در مهرماه سال ۱۳۳۳ شمسی درخواست صدور سند رسمی برای آن را دادند.

در مشهد سه کلیسا وجود دارد، اما کلیسای مسروپ مقدس تنها کلیسای اختصاصی ارامنه است. دو کلیسای دیگر امروزه فعالیت گذشته را ندارند و به بخشی از تاریخ مشهد پیوسته‌اند. جالب است بدانید که در شهرهای اراک و رشت نیز کلیساهایی به نام «مسروپ مقدس» به عنوان جاذبه‌های فرهنگی ارامنه وجود دارد.

اولین کلیسای ارامنه در مشهد تا اواخر دهه هفتاد شمسی فعال بود. مهاجرت ارامنه از مشهد به شهرهای دیگر ایران مانند تهران، ارومیه، تبریز و اصفهان، به دلایل اقتصادی و سیاسی، سبب شد که در اواخر دهه هفتاد، آخرین کشیش کلیسا نیز آنجا را ترک کند.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

برخی از ارامنه حتی ایران را ترک کرده و به کشورهای دیگر مهاجرت کردند. پس از آن، کشیش‌های غیرمقیم گاه‌به‌گاه مراسم‌های مناسبتی در کلیسا برگزار می‌کردند. کلیسای مسروپ مقدس چند سال پس از انقلاب همچنان فعال بود، اما با ادامه مهاجرت ارامنه، فعالیت‌هایش متوقف شد.

امروزه، ارامنه‌ای که از سراسر ایران یا کشورهای دیگر به مشهد سفر می‌کنند، می‌توانند برای برگزاری مراسم‌های مذهبی خاص، چه به صورت خانوادگی یا انفرادی، به این کلیسا مراجعه کنند. در گذشته امکان برگزاری مراسم‌های گروهی نیز وجود داشت، اما اکنون هیچ مراسمی به صورت گروهی در کلیسای مسروپ مقدس برگزار نمی‌شود.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

چه کسی سرپرستی مسروپ مقدس را به عهده دارد؟

سرپرست این کلیسا فردی به نام «آلفرد هاوان» معرفی شده است. با این حال، به دلیل عدم حضور ایشان، اداره امور کلیسا به دست شخص دیگری سپرده شده است.

ساختمان کلیسا مسروپ مقدس در گذر زمان

هرچند حدود ۱۵ سال از ثبت ملی این کلیسا می‌گذرد، اما تا دو سال پیش هیچ اقدام جدی برای بازسازی آن انجام نشده بود. خوشبختانه، از چند سال اخیر، مرمت بام، محوطه داخلی، جداره‌های رو به میدان ده دی، کف‌سازی و استحکام‌بخشی بخش‌هایی از بنا آغاز شده و این بنای تاریخی در حال احیا است.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

نمای کلیسای مسروپ مقدس

از نمای بیرونی، دیوارهای آجری قدیمی با دو گنبد مخروطی‌شکل سنگی و سفیدرنگ که بر نوک آن‌ها صلیبی قرار دارد، چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند.

میان این دو گنبد، گنبدی بزرگ با سقف شیروانی آهنی و بدون صلیب واقع شده است. این گنبد آهنی به رنگ قرمز، بخش اصلی ساختمان کلیسا را تشکیل می‌دهد که زیربنای آن به ۳۰۰ متر مربع می‌رسد. زیر هر سه گنبد، کاشی‌های کوچک مستطیل‌شکل سفیدرنگی به صورت منظم چیده شده‌اند و طرح‌های زیبا و کنده‌کاری‌شده بر روی آن‌ها، جلوه‌ای هنری به گنبدها بخشیده و از سادگی‌شان کاسته است.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

اگر از بالا به کلیسای مسروپ مقدس بنگرید، متوجه خواهید شد که بنای آن به شکل ذوزنقه طراحی شده است.

در نزدیکی کلیسا، مدرسه‌ای به نام «آرین» برای فرزندان ارامنه وجود دارد که تاریخ دقیق تأسیس آن مشخص نیست، اما اسناد تاریخی نشان می‌دهد که قدمتش به دوره پهلوی بازمی‌گردد. پس از مهاجرت ارامنه، این مدرسه تعطیل شد و بقایای آن در حال تخریب است.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

گشتی در فضای داخلی کلیسا

در آیین مسیحیت، ناقوس (Bell Tower) نقش مهمی دارد و صدای آن افراد را برای عبادت و مراسم‌های مختلف به کلیسا فرا می‌خواند. بالای در ورودی کلیسای مسروپ مقدس نیز ناقوسی نصب شده است.

این ناقوس از شهر اصفهان به مشهد آورده شده، زیرا ارامنه مشهد از خلیفه‌گری اصفهان پیروی می‌کردند. علاوه بر ناقوس، کتیبه‌ای سنگی در بخش ورودی ساختمان قرار دارد که متنی به زبان ارمنی بر آن حک شده است. با دقت بیشتر، می‌توانید تاریخ تأسیس کلیسای مسروپ مقدس را زیر این کتیبه مشاهده کنید.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

این کلیسا دارای زیرزمینی وسیع با دریچه‌های مستطیلی متعدد به سمت بیرون است که از نفوذ رطوبت به داخل ساختمان جلوگیری می‌کند.

در حیاط کلیسا، درختان کهنسال و بلندقامی رشد کرده‌اند که به گنبدها رسیده‌اند و از بیرون نیز قابل مشاهده هستند.

– کتابخانه قدیمی کلیسا

کتابخانه‌ای قدیمی در محوطه کلیسا احداث شده که هزاران جلد کتاب به زبان‌های روسی و ارمنی را در خود جای داده است. این کتابخانه از سال ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۴۰ شمسی) در حیاط کلیسا بنا شد، اما متأسفانه به دلیل نم زمین و رطوبت دیوارها، کتاب‌های آن در معرض نابودی قرار دارند.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

– سالن اصلی بزرگ و زیبا

برای ورود به سالن اصلی کلیسای مسروپ مقدس، باید از دری چوبی قهوه‌ای‌رنگ عبور کنید که دو صلیب بزرگ سفید بر آن نقش بسته است. پس از ورود، لوسترهای بزرگ و باشکوهی را خواهید دید که به صورت ردیفی از سقف تا محل محراب آویزان شده‌اند.

ستون‌هایی با کاشی‌کاری‌های کرم‌رنگ در دو طرف سالن قرار دارند و تابلوهایی بر روی آن‌ها نصب شده است. بیشتر این تابلوها تصاویر عیسی مسیح (ع) و مادرش، حضرت مریم مقدس (س)، را به نمایش می‌گذارند.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

با قدم گذاشتن در سالن، فرش بزرگ قرمزرنگی زیر پاهایتان گسترده شده و نیمکت‌های چوبی قهوه‌ای‌رنگ بزرگ بر روی آن قرار دارند. میزی نیز در آنجا وجود دارد که کتاب مقدس انجیل ارامنه در آن نگهداری می‌شود. روبه‌روی نیمکت‌ها، نرده‌ای محراب و میز انجیل را از فضای عمومی جدا می‌کند.

در سالن اصلی کلیسا، بخشی مرتفع‌تر به عنوان سن برای برگزاری مراسم‌های مذهبی در نظر گرفته شده است. طبقه بالای این سالن نیز دقیقاً مشابه طبقه همکف طراحی شده. شایان ذکر است که ظروف نقره‌ای و تابلوهای قدیمی کلیسا به یکی از موزه‌های (Museum) تهران منتقل شده‌اند.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

علاوه بر این، نقاشی‌های قدیمی اهدایی با قدمت حدود ۷۰ سال بر دیوارهای کلیسای مسروپ مقدس آویزان است. همچنین، کتاب‌های سنگی ارزشمندی با قدمت ۱۷۰ سال در اینجا نگهداری می‌شود. در گذشته، تابلویی سوزن‌دوزی‌شده ابریشمی وجود داشت که حضرت مریم را در حال در آغوش گرفتن حضرت عیسی نشان می‌داد؛ این تابلو نیز همراه دیگر آثار به موزه تهران منتقل شده است.

انتهای سالن، یعنی بخش شرقی کلیسا، محراب است که مخصوص مراسم‌های مذهبی و کشیشان اختصاص یافته. اصولاً افراد غیرکشیش به آنجا وارد نمی‌شوند، هرچند سال‌هاست که مراسمی در کلیسا برگزار نمی‌شود.

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

امکانات کلیسای مسروپ مقدس

• محراب
• برج ناقوس‌خانه
• کتابخانه
• مدرسه و ساختمان اداری نزدیک کلیسا
• نورگیر روی دیوارهای جنوبی و شمالی ساختمان
• درهای ورودی در ضلع‌های مختلف کلیسا (این در‌ها مسدود هستند و فقط در ضلع غربی باز است.)

تصویر کلیسای مسروپ مقدس

دیدنی‌های مشهد…

همان‌طور که اشاره شد، علاوه بر کلیسای مسروپ مقدس، کلیساهای دیگری نیز در مشهد وجود دارند که می‌توانید در برنامه سفر (Itinerary) خود به این شهر، از آن‌ها بازدید کنید. هرچند دسترسی به این مکان‌ها ممکن است چالش‌برانگیز باشد، اما با برنامه‌ریزی مناسب، کاملاً امکان‌پذیر است.

اگر قصد سفری به شهر زیبای مشهد را دارید، بازدید از چنین جاذبه‌های تاریخی (Tourist Attractions) را از دست ندهید. این مکان‌ها با پیشینه غنی‌شان، حس و حالی عمیق و الهام‌بخش را به علاقه‌مندان به تاریخ و میراث فرهنگی هدیه می‌دهند. در شهرهای ایران، چنین بناهای قدیمی و تاریخی هرگز تکراری نیستند و همیشه جذابیت خود را حفظ می‌کنند.

این جاذبه‌های تاریخی به دلیل داستان‌های پنهان در دیوارهایشان، مقصدی محبوب برای گردشگران و مسافران داخلی و خارجی هستند.

سوالات متداول

کلیسای مسروپ مقدس کجا قرار دارد؟ کلیسای مسروپ مقدس در خیابان امام خمینی، امام خمینی ۳۴، مشهد واقع شده است.

چطور می‌توانم به کلیسای مسروپ مقدس بروم؟ برای رسیدن به کلیسای مسروپ مقدس، می‌توانید از مترو خط ۱ استفاده کنید و در ایستگاه شریعتی پیاده شوید، سپس به خط ۲ بروید و در ایستگاه سعدی پیاده شوید.

کلیسای مسروپ مقدس چه تاریخی دارد؟ این کلیسا حدود ۷۶ سال پیش ساخته شده و در تابستان ۱۳۸۴ به عنوان یک بنای تاریخی فرهنگی در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید.

آیا در کلیسای مسروپ مقدس مراسم‌هایی برگزار می‌شود؟ امروزه، ارامنه می‌توانند برای برگزاری مراسم‌های مذهبی خاص به این کلیسا مراجعه کنند، اما هیچ مراسم گروهی در آن انجام نمی‌شود.

کی سرپرستی کلیسای مسروپ مقدس را بر عهده دارد؟ سرپرست کلیسای مسروپ مقدس فردی به نام آلفرد هاوان است، اما به دلیل عدم حضور ایشان، فرد دیگری امور کلیسا را اداره می‌کند.