مسجد گوهرشاد مشهد: تاریخ و معماری

دلایل ساخت مسجد گوهرشاد مشهد

در قرن هشتم هجری و دوران حکومت تیموریان، برجسته‌ترین دستاوردهای معماری اسلامی در قالب مساجد باشکوه و هنرمندانه جلوه‌گر می‌شد. گوهرشاد، یکی از بانوان برجسته و تأثیرگذار تاریخ ایران، در سال ۸۱۸ قمری دستور ساخت این مسجد را صادر کرد.

گوهرشاد، دختر امیر غیاث‌الدین ترخانی، یکی از امیران برجسته تیموری، در سن ۱۶ سالگی به عقد شاهرخ، فرزند ارشد تیمور و جانشین او، درآمد.

روایات تاریخی گوهرشاد را زنی پاکدامن، مذهبی و علاقه‌مند به ائمه اطهار (ع) توصیف می‌کنند. به همین سبب، او دستور داد مسجدی باشکوه و زیبا در جوار حرم مطهر امام رضا (ع) بنا شود تا پس از درگذشتش، محل دفن او گردد.

داستان‌های فراوانی از روند ساخت این بنای تاریخی وجود دارد که یکی از مشهورترین آن‌ها روایتی از عشق و وفاداری است…

جوانی کارگر که شیفته گوهرشاد شده بود، اشتیاق به کارهای نیکوی این بانوی خیرخواه را در دل خود احساس کرد. رفت‌وآمد بانو و نظارت او بر کارگران در حین ساخت مسجد، عشق او را به شور و هیجانی دلربا تبدیل کرد و جوان بی‌پناه، احساسات خود را به بانو ابراز نمود. گوهرشاد از او خواست تا چهل روز در خانه بماند و به اعتکاف بپردازد. پس از گذشت چهل روز، این جوان از بند عشق دنیوی رها شد و به عشق الهی دست یافت!

داستان‌ها و افسانه‌های غم‌انگیز متعددی درباره مسجد گوهرشاد روایت شده، اما هیچ‌کدام به اندازه سرنوشت تلخ خود گوهرشاد دلخراش نیست. او به دلیل توطئه برخی سیاستمداران، در جریان قیام میرزا ابوالقاسم بابر در هرات جان باخت. گوهرشاد در ۸۸ سالگی درگذشت و در کنار همسرش و پسرش بایسنقر میرزا، در شهر هرات به خاک سپرده شد.

نقشه مسجد گوهرشاد در مشهد

این بنای تاریخی در دورانی ساخته شد که مساجد کلاسیک چهار ایوانی در حال تکامل بودند. مسجد گوهرشاد با پلان مربعی، دو درب اصلی یکی برای ورودی و دیگری برای خروجی در خود جای داده است.

چهار ایوان بزرگ در صحن مربعی آن طراحی شده و در میان آن‌ها، شبستان‌هایی با زیبایی منحصربه‌فرد و هنرمندانه قرار دارند.

معمار اصلی این بنای باشکوه، قوام‌الدین شیرازی، یکی از مشهورترین معماران تاریخ ایران است. تزئینات گچ‌بری و استفاده از رنگ‌های زرد و آبی، که عناصر اصلی هنر اسلامی را تشکیل می‌دهند، از ویژگی‌های برجسته این مسجد به شمار می‌روند.

از دیگر خصوصیات منحصربه‌فرد این بنا، تقارن در طراحی ایوان‌ها است. همچنین، طاق‌های گنبدی و مناره‌هایی که سال‌ها نماد سبک خاص معماری ایرانی-اسلامی بوده‌اند، بر جلوه بصری این مسجد افزوده‌اند.

در سراسر مسجد، آیات قرآن و احادیث متعددی با خط زیبای ثلث بر روی کاشی‌ها نقش بسته است.

در ادامه، به بررسی برخی دیگر از ویژگی‌های مهم معماری مسجد گوهرشاد خواهیم پرداخت.

گنبد و مناره‌های مسجد گوهرشاد مشهد

همان‌طور که اشاره شد، اگر به مشهد سفر کنید، گنبد و مناره‌های باشکوه مسجد گوهرشاد بدون شک توجه شما را جلب خواهد کرد. گنبد این مسجد با ارتفاع تقریبی ۴۱ متر، با آجرهای لعاب‌دار به رنگ آبی تزیین شده و کتیبه‌ای با خط کوفی بر روی آن نقش بسته است.

در کنار این گنبد، دو مناره زیبا و طلایی‌رنگ به ارتفاع ۴۳ متر قرار دارد. این مناره‌ها ابتدا روی زمین ساخته و سپس در کنار گنبد نصب شده‌اند.

زیبایی این گنبد و مناره‌ها بی‌نظیر و الهام‌بخش است.

ایوان مقصوره؛ بزرگ‌ترین ایوان مسجد گوهرشاد

همان‌طور که گفتیم، مسجد گوهرشاد دارای چهار ایوان بزرگ است، اما بزرگ‌ترین آن‌ها که به ایوان مقصوره معروف است، شهرت بیشتری دارد.

این ایوان در بخش جنوبی و رو به قبله صحن قرار گرفته است. طول آن حدود ۳۷ متر و ارتفاعش به ۵ متر می‌رسد. گنبد مسجد بر روی این ایوان استوار است و منبر مشهور مسجد، که به منبر صاحب‌الزمان (عج) شهرت دارد، نیز در همین ایوان واقع شده. مصالح به‌کاررفته در ساخت آن کاملاً از سنگ مرمر است و کتیبه تاریخی بایسنقر (نوه گوهرشاد و یکی از خوشنویسان برجسته خط ثلث) بر پیشانی آن حک شده. همچنین، در این ایوان به سال ساخت و نام معمار مسجد گوهرشاد اشاره شده است.

از دیگر ویژگی‌های قابل توجه این ایوان، محراب زیبا و سنگی آن است که با آیات قرآن و کاشی‌های معرق (معرق‌کاری) تزیین شده.

ایوان ساده در تقارن با ایوان مقصوره

پس از ایوان مقصوره، نوبت به ایوان ساده می‌رسد که به‌طور دقیق با ایوان مقصوره هم‌تراز و رو به قبله است.

این ایوان نیز مانند ایوان مقصوره، سرشار از زیبایی‌های هنر اسلامی و به‌ویژه خوشنویسی است. از زیباترین ویژگی‌های این ایوان، پیشانی آن است که مزین به نوعی…

کتیبه‌ای زیبا در مورد بازسازی این بنا در زمان شاه عباس صفوی وجود دارد.

از دیگر آثار موجود در این ایوان، آیات قرآن است که بر روی دیوارهای کفشداری ۱۱ و ۱۲ و همچنین پیشانی ایوان به زیبایی حکاکی شده‌اند. امضای این خوشنویسی به هنرمند برجسته محمدرضا امامی اصفهانی نسبت داده می‌شود.

ایوان غربی مسجد گوهرشاد مشهد

این ایوان در ضلع غربی مسجد قرار دارد و در گذشته به بازار متصل بود، اما اکنون از طریق بست شیخ بهاءالدین عاملی به فضاهای دیگر مرتبط شده است.

در گذشته، کانالی آبی از این ایوان عبور می‌کرد تا آب مورد نیاز مسجد را تأمین کند؛ به همین دلیل، به آن «ایوان آب» نیز می‌گفتند. زیبایی‌های این ایوان شامل سوره‌هایی از قرآن است که با خط بنایی بر روی آن نوشته شده‌اند.

ایوان شرقی مسجد گوهرشاد

این ایوان که پیشتر به عنوان ایوان حاج حسن شناخته می‌شد، اکنون به رواق امام خمینی در صحن حرم متصل است. کاشی‌های این ایوان با خط کوفی معلق (خط کوفی معلق)، جلوه‌ای دوچندان یافته‌اند.

مساجد چهار ایوانی، نمادهای اولیه هنر معماری ایرانی-اسلامی به شمار می‌روند و مسجد گوهرشاد به عنوان بهترین نمونه این سبک معماری شناخته می‌شود.

شبستان‌های مسجد گوهرشاد مشهد

یکی از شگفتی‌های برجسته مسجد گوهرشاد، شبستان‌های بی‌نظیر آن است.

شبستان‌ها (شبستان‌ها) فضاهای سرپوشیده‌ای در مساجد هستند که با ستون‌های متعدد احاطه شده و به صحن اصلی متصل می‌شوند. البته در معماری عثمانی، ستون‌ها الزامی نیستند. زیبایی و کیفیت شبستان‌ها در مسجد امام اصفهان و مسجد گوهرشاد، نمونه‌های برجسته این هنر معماری هستند!

در گذشته، شبستان‌ها برای برگزاری نماز جماعت استفاده می‌شدند و如今، فعالیت‌های فرهنگی نیز در آن‌ها برگزار می‌گردد.

مسجد گوهرشاد دارای شبستان‌های متعددی است که هر کدام با هنر و زیبایی خاصی شناخته می‌شوند. نکته مهم این است که تمامی این شبستان‌ها در طول سالیان مختلف مرمت و بازسازی شده‌اند. سقف‌های ضربی (سقف ضربی) آن‌ها به شیوه‌ای هنری و منحصربه‌فرد با یکدیگر کلاف شده و به‌صورت قرینه در اطراف چهار ایوان اصلی طراحی شده‌اند.

در مجموع، مسجد گوهرشاد دارای هفت شبستان کوچک و بزرگ است که از گذشته تاکنون با نام‌های مختلفی شناخته می‌شوند.

در ادامه تصمیم گرفتیم برخی از مهم‌ترین شبستان‌های این مسجد را معرفی کنیم:

شبستان گرم: این شبستان برای نمازگزاری و عبادت مردان طراحی شده است. شبستان گرم در ضلع شرقی مسجد و در کنار ایوان شرقی واقع شده. کاشی‌کاری‌های فوق‌العاده با نقوش اسلیمی و اسلامی، آن را به یکی از جاذبه‌های بی‌نظیر تبدیل کرده است.

شبستان تبریزی: این شبستان از وسعت بسیار بالایی برخوردار است و به همین دلیل به شبستان بزرگ نیز معروف است. شبستان تبریزی در ضلع جنوبی مسجد واقع شده و میان ایوان مقصوره و رواق امام خمینی قرار دارد. شایان ذکر است که از سال ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵، این شبستان تحت تعمیر و بازسازی بوده است.

شبستان…

شبستان سبزواری: این شبستان که در سمت شرقی مسجد و در نزدیکی ایوان شرقی واقع شده، به عنوان یک شبستان کوچک شناخته می‌شود. این شبستان نیز در اوایل دهه ۹۰ شمسی در حال مرمت بود. شبستان سبزواری از سمت شرق به رواق نوین امام خمینی متصل می‌شود.

شبستان نهاوندی: این شبستان یکی دیگر از شبستان‌های بزرگ و وسیع مسجد گوهرشاد است که در بخش جنوبی و در کنار ایوان مقصوره قرار دارد. نام‌گذاری آن به این دلیل است که نماز جماعت به امامت حاج شیخ علی‌اکبر نهاوندی در آن برگزار می‌شده. تزئینات کاشی‌کاری و معرق این شبستان، هر بیننده‌ای را مجذوب خود می‌کند.

شبستان نجف‌آبادی: اگر راهروی متصل به کفشداری ۱۳ و ۱۴ صحن حرم را تا انتها ادامه دهید، به شبستان نجف‌آبادی در ضلع غربی مسجد خواهید رسید. این شبستان در کنار ایوان غربی بنا شده است.

شبستان علوی: این شبستان در سمت شمالی و در جوار رواق دارالسیاده و مدرسه پریزاد قرار دارد.

با تمام این توضیحات، باید در نظر داشته باشید که شبستان‌ها تنها محلی برای عبادت نیستند. در گذشته، شبستان پناهگاهی گرم و امن در شب‌های سرد زمستان بود. امروزه نیز، به جز شبستان گرم که ویژه نمازگزاری آقایان است، دیگر شبستان‌ها برای فعالیت‌های فرهنگی استفاده می‌شوند؛ از جلسات وعظ تا مراسم‌های جشن و عزاداری، همه در این فضاها برگزار می‌گردد.

یکی از ویژگی‌های خاص این مسجد، جریان مداوم صدای دعا و اقامه نماز است که آن را به مکانی ایده‌آل برای کسب آرامش معنوی تبدیل کرده است.

همان‌طور که اشاره کردیم، مسجد گوهرشاد دارای هشت درب ورودی است که به بخش‌های مختلف حرم مطهر امام رضا (ع) متصل می‌شود. بنابراین، اگر قصد زیارت حرم امام هشتم را دارید، پیشنهاد می‌کنیم فرصت را غنیمت شمرده و حتماً به این بنای تاریخی نیز سر بزنید.

منبر مسجد گوهرشاد مشهد

یکی از ویژگی‌های برجسته هر مسجد، منبر آن است و مسجد گوهرشاد شاید بهترین نمونه از منبری فوق‌العاده باشد. اولین چیزی که در ایوان مقصوره توجه را جلب می‌کند، منبری بلند است که حدود ۷ متر ارتفاع دارد و شامل ۱۴ پله می‌شود.

این منبر که به منبر صاحب‌الزمان (عج) شهرت دارد، به دلیل هنر منبت‌کاری (منبت‌کاری) بی‌نظیرش مشهور است. جالب اینکه در ساخت آن از آهن و میخ برای قلم‌زنی استفاده نشده. این منبر با دستور فتحعلی شاه قاجار ساخته شده و کاملاً از چوب گردو و درخت گلابی است.

در بازدید از مسجد گوهرشاد مشهد، اگر به ایوان مقصوره رسیدید، توصیه می‌کنیم لحظه‌ای درنگ کنید و از زیبایی این منبر در لذت و شگفتی غرق شوید!

سخن آخر

حالا که به معرفی جامع مسجد گوهرشاد مشهد پرداختیم، به عنوان حسن ختام باید بگوییم که این مکان همواره نمادی از تصمیمات بزرگ تاریخی و سیاسی بوده است؛ از تحصن در آن برای مخالفت با کشف حجاب تا قربانی شدن ده‌ها نفر و بمباران توسط توپ‌های روسی!!

بنابراین، به سادگی از این بنای تاریخی نگذرید. حتی اگر فقط یک روز در مشهد هستید، حتماً زمانی را در آرامش اینجا سپری کنید و از زیبایی‌های آن لذت ببرید. مسجد گوهرشاد همچون کوهی استوار در مشهد، یکی از جاذبه‌های مهم گردشگری است که مسافران زیادی را به خود جذب می‌کند.

سوالات متداول

مسجد گوهرشاد در چه سالی ساخته شده است؟ مسجد گوهرشاد در سال ۸۱۸ قمری توسط گوهرشاد، همسر شاهرخ تیموری ساخته شده است.

معمار مسجد گوهرشاد چه کسی است؟ معمار اصلی مسجد گوهرشاد قوام‌الدین شیرازی، یکی از مشهورترین معماران تاریخ ایران است.

ویژگی‌های خاص مسجد گوهرشاد چیست؟ مسجد گوهرشاد دارای چهار ایوان بزرگ، گنبد بلند و مناره‌های زیبا به همراه تزئینات هنری برجسته است.

آیا شبستان‌های مسجد گوهرشاد برای عبادت استفاده می‌شوند؟ بله، شبستان‌های مسجد گوهرشاد به عنوان مکانی برای نماز و همچنین فعالیت‌های فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

چرا مسجد گوهرشاد جایگاه تاریخی دارد؟ مسجد گوهرشاد به دلیل ارتباط آن با وقایع تاریخی و سیاسی مهم، از جمله تحصن‌ها و قیام‌ها، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ایران دارد.