پیشینه نقارهزنی در ایران
سنت نقارهزنی به عنوان یکی از عناصر برجسته میراث فرهنگی (Cultural Heritage) ایران، از دوران باستان رواج داشته و در موقعیتهای گوناگونی چون جنگ، صلح، شادی و عزاداری به کار گرفته میشده است. در دوران جنگ، از طبل، کرنا و شیپور برای اعلام ورود نیروهای نظامی، تقویت روحیه سربازان در میدان نبرد و خبررسانی پیروزیها استفاده میشد. در زمان صلح نیز، این سازها در اعیاد مذهبی و ملی، مراسم سوگواری و تشریفات درباری نواخته میشدند تا اخبار مهم را اعلام کنند یا تبریک بگویند. این رسم ریشه در تاریخ شرق باستان دارد و حتی تمدنهای غربی مانند روم و یونان از تأثیرات فرهنگی شرقیها در این زمینه بهره بردهاند.
پیشینه نقارهزنی در حرم امام رضا (ع)
در قرون اولیه اسلامی، نقارهزنی در دربار امیران و حاکمان ایران رواج یافت و در ساعات مشخصی از صبح و عصر، صدای طبلها از نزدیکی کاخهای سلطنتی به گوش میرسید. با این حال، در دوران صفویه این سنت در پایتخت گسترش یافت و به تدریج به سایر شهرهای بزرگ ایران راه پیدا کرد. در آن دوره، مراسم نقارهزنی به ویژه در جشنهای پیروزی، تاجگذاری، ولادت شاهان و اعطای خلعت به سرداران برگزار میشد.
اصطلاح شناختهشده «شادیانه» در متون صفوی گواه بر این است که نقارهزنی نه تنها در مراسم سلطنتی و ساعات ابتدایی روز و غروب آفتاب، بلکه در جشنها و بهخصوص مراسم ازدواج نیز بسیار رایج بوده است. در دوران صفویه، مشهد به عنوان یکی از مراکز اصلی مذهبی ایران برجسته شد و توجه ویژه شاهان صفوی را به خود جلب کرد.
ایران با تاریخ غنی خود، به ویژه در دورههای مختلف فرهنگی و مذهبی، آداب و رسوم منحصربهفردی را حفظ کرده است. یکی از زیباترین این رسوم، نقارهزنی در حرم امام رضا (ع) است که از قدمتی طولانی برخوردار بوده و بخشی جداییناپذیر از جاذبههای تاریخی (Historical Site) و گردشگری مذهبی مشهد به شمار میرود. در آغاز این دوره تاریخی، علاوه بر نقارههای سلطنتی، نقاره مخصوص حرم امام رضا (ع) نیز رواج یافت و تا امروز ادامه یافته است.
سازها و ابزار نقارهزنی
در نقارهخانه، چهار نوع طبل به همراه سازهای بادی مانند کرنا و لوازم جانبی دیگر نگهداری میشود. بدنه طبلها از فلزاتی چون مس و چدن ساخته شده و روی آنها پوست دباغیشده کشیده میشود. کرناها سازهای بادی با طول تقریبی ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر هستند که از مس یا برنج تهیه شده و با روکش خاصی برای دوام بیشتر تقویت میگردند. همه این ابزارها در کارگاههای محلی مشهد تولید میشوند و نمادی از صنایع دستی (Handicrafts) سنتی ایران به حساب میآیند.
طبلهای نقارهخانه به چهار دسته اصلی تقسیم میشوند: سرچاشنی، گاهبرگاه (گورگه یا گورگ)، تخممرغی و ساده (میانه). طبل سرچاشنی، کوچکترین نوع با صدایی زیر و نافذ است که نقش اصلی را در نقارهزنی ایفا میکند. طبلهای دیگر، که بزرگتر و از جنس مس ساخته شدهاند، صدایی بم تولید میکنند و به صورت هماهنگ با طبل سرچاشنی و کرنا نواخته میشوند. گاهی این طبلها به عنوان کوس شادی با ذکرهای خاص همراهی میگردند.
ذکرهای نقارهزنی در حرم امام رضا (ع)
مراسم نقارهزنی با دمیدن در کرناها و نواختن ذکرهای سنتی خاص اجرا میشود. آهنگ این سازها از آواهای فرهنگی و تاریخی نسلهای پیشین الهام گرفته شده و به صورت شفاهی حفظ و منتقل گشته است. در جریان این مراسم، چهار طبلزن رو به گنبد طلایی حرم مینشینند و شش کرنازن در سمت چپ آنها قرار میگیرند تا با هماهنگی کامل به نواختن بپردازند. ذکرهای این مراسم به ترتیب زیر است:
در مرحله نخست، «سرنواز» یا رهبر کرنازنها، کرنا را به نشانه سلام به سمت گنبد میگیرد و مینوازد: «سلطان دنیا و عقبی علی بن موسی رضا.» سپس چهار کرنازن دیگر پاسخ میدهند: «امام رضا». سرنواز بار دیگر با نوک کرنا به گنبد اشاره کرده و مینوازد: «امام رضا». نوازندگان نیز پاسخ میدهند: «غریب».
در مرحله دوم، کرنای سرنواز ذکر میکند: «مولا، مولا، مولا علی بن موسی رضا». و نوازندگان پاسخ میدهند: «رضاجان». سرنواز دوباره کرنا را به سمت گنبد گرفته و میگوید: «یا امام غریب، یا امام رضا».
در مرحله سوم، کرنای سرنواز ذکر میکند: «دوران دوران امام رضاست.» در این لحظه، طبلزنها از شادی طبلهای خود را به صدا درمیآورند. این بخش به «کوس شادمانه» شهرت دارد و سرنواز ادامه میدهد: «دوران دوران امام رضا، دادرس بیچارگان»، و نوازندگان پاسخ میدهند: «ای دادرس درماندگان». در پایان، هنگامی که نوازندگان میخواهند کرناها را زمین بگذارند، سرنواز اعلام میکند: «فریادرس» و طبلزنها با شدت بیشتری بر طبلها میکوبند.
نقارهخانه در ضلع شرقی صحن انقلاب اسلامی واقع شده و مراسم نقارهزنی از ایوان بالای آن اجرا میشود. در مجاورت نقارهخانه، سقاخانه اسماعیل طلایی نیز در همین صحن قرار دارد. این صحن یکی از قدیمیترین و زیباترین بخشهای حرم امام رضا (ع) است که به صحن عتیق یا کهنه نیز معروف بوده و از جاذبههای طبیعی و تاریخی (Natural Attractions and Historical Site) برجسته مشهد به شمار میرود.
سوالات متداول
نقارهزنی در ایران چه تاریخی دارد؟ نقارهزنی در ایران به دوران باستان و تاریخ شرق برمیگردد و در موقعیتهای مختلفی چون جنگ، صلح و جشنها به کار میرفته است.
نقارهزنی در حرم امام رضا (ع) چگونه انجام میشود؟ مراسم نقارهزنی در حرم امام رضا (ع) با نواختن طبل و کرنا و ذکرهای خاص در هماهنگی گروهی انجام میشود.
سازها و ابزار مورد استفاده در نقارهزنی چیست؟ برای نقارهزنی از چهار نوع طبل و سازهای بادی مانند کرنا استفاده میشود که به طور عمده در کارگاههای محلی مشهد ساخته میشوند.
آوازهای نقارهزنی چه مضمونهایی دارند؟ آوازهای نقارهزنی معمولاً شامل ذکرهایی برای سلام به امام رضا (ع) و ابراز شادی در مراسمها هستند.
نقارهزنی در دوران صفویه چه جایگاهی داشت؟ در دوران صفویه، نقارهزنی به عنوان یک سنت رایج در مراسم سلطنتی و جشنها رواج یافت و مشهد به مرکز اصلی این رسم تبدیل شد.
