جزیره کیش، یکی از زیباترین جزیره‌های خلیج فارس در استان هرمزگان است و مرکز بخش کیش از شهرستان بندر لنگه در جنوب ایران به شمار می‌رود. این جزیره از شمال به سرزمین اصلی ایران، از جنوب به امارات متحده عربی، از شرق به تنگه هرمز و از غرب به بحرین و عربستان سعودی محدود می‌شود. کیش با اشکال بیضی‌شکل خود در فاصله ۱۲ کیلومتری کرانه شیب‌کوه قرار گرفته و در دوران باستان با نام «قیس» شناخته می‌شد.

آب و هوا و پوشش گیاهی

آب‌وهوای جنوب ایران به طور کلی گرم و مرطوب است و جزیره مرجانی کیش نیز از این ویژگی مستثنی نیست. بنابراین، بهترین زمان سفر به کیش، فصل‌های پاییز، زمستان و اوایل بهار است. با این حال، این به معنای خالی شدن جزیره در تابستان نیست؛ ساکنان محلی به خوبی با گرمای شدید این فصل کنار آمده‌اند و زندگی روزمره‌شان ادامه دارد.

پوشش گیاهی کیش شامل باغ‌های نخل خرما، درختان کهور و دیگر گیاهان مقاوم به خشکی است. همچنین، تاکستان‌های مشهور و درختان کمیاب لور از جاذبه‌های طبیعی این جزیره به شمار می‌روند.

ساکنان جزیره کیش، از نیارخوس تا کیشوندهای امروزی

شاید تصور کنید کیش جزیره‌ای نوپا با تاریخچه‌ای کوتاه است، اما این سرزمین یکی از کهن‌ترین نقاط ایران به شمار می‌رود و داستان ساکنانش ریشه در اعماق تاریخ دارد.

ورود اولین انسان‌ها به جزیره کیش

برای دانستن اینکه اولین ساکنان جزیره کیش چه کسانی بودند، باید به قرن چهارم پیش از میلاد سفر کنیم. بر اساس شواهد تاریخی، دریاسالار یونانی «نیارخوس» (Nearchus) به دستور اسکندر مقدونی، در سال ۳۲۵ پیش از میلاد مأموریت اکتشاف سواحل دریای عمان و خلیج فارس را بر عهده گرفت. یادداشت‌های او نشان می‌دهد که در این دوره به جزیره کیش، که آن زمان «اراراکتا» نامیده می‌شد، رسیده است.

دوران شکوفایی سواحل کیش پس از زلزله ویرانگر قرن چهارم هجری در شهر سیراف آغاز شد. در آن زمان، به همت توران‌شاه، بندرگاهی در کیش ایجاد شد و به تدریج به یکی از مراکز اصلی بازرگانی خلیج فارس تبدیل گردید. این رویدادها زمینه ورود نخستین انسان‌ها به جزیره را فراهم کرد.

تاریخچه جزیره کیش

جزیره کیش از دوران هخامنشیان تا کنون، شاهد رویدادهای پرماجرایی بوده است.

دوره هخامنشیان تا ساسانیان

بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد که از زمان هخامنشیان تا ساسانیان، کیش زیر سلطه ایران قرار داشت. با گسترش اسلام، این جزیره به بخشی از قلمرو امویان تبدیل شد، تا اینکه در سال ۲۴۹ هجری قمری، یک ایرانی اهل ری موفق به تسخیر تمام جزایر خلیج فارس گردید.

دوره سلجوقیان

دوره سلجوقیان، نقطه عطفی در تاریخ ساکنان جزیره کیش بود. در این دوران، کیش به بزرگ‌ترین مرکز تجاری خلیج فارس تبدیل شد و حکومت قیاصره به قدرت رسید. حاکمان قیاصره از نوادگان «قیس» بودند و ابتدا اقتصاد خود را بر پایه دزدی دریایی بنا کردند.

آخرین حاکم قیاصره، «ملک سلطان»، به دست حاکم جزیره هرمود، یعنی «سیف‌الدین ابونصر علی بن کیقباد»، کشته شد. با این رویداد، حکومت قیاصره برای همیشه پایان یافت.

از سال ۹۱۲ تا ۱۰۳۱ق

در بازه زمانی ۹۱۲ تا ۱۰۳۱ قمری، پرتغالی‌ها به این منطقه حمله ور شدند و مانند جزیره قشم و هرمز، کیش را نیز اشغال کردند. در این دوره، پرتغالی‌ها بخشی از ساکنان جزیره بودند تا اینکه بیش از یک قرن بعد، «امام قلی خان»، سپهسالار شاه عباس، موفق به فتح خلیج فارس، جزایر آن و بحرین شد. پس از این پیروزی، کیش و ساکنانش برای همیشه بخشی از خاک ایران شناخته شدند.

از دوران پهلوی تا کنون

رونق اقتصادی و تجاری کیش به تدریج افزایش یافت و در اوایل دوران محمدرضا پهلوی، این جزیره به عنوان مرکز تجارت مروارید و صید ماهی شناخته می‌شد.

در نهایت، در سال ۱۳۶۱ خورشیدی، کیش به عنوان نخستین منطقه آزاد اقتصادی ایران انتخاب گردید. امروزه، اقتصاد این جزیره بر پایه جذب گردشگر و تجارت استوار است.

جمعیت جزیره کیش، کم اما اصیل

اگر از شهرت زندگی رفاهی در کیش و فرصت‌های شغلی متنوع آن آگاه باشید، می‌دانید که این جزیره یکی از بهترین مکان‌ها برای زندگی با امکانات مناسب است. به همین دلیل، بسیاری از مردم سایر نقاط ایران آرزوی مهاجرت به کیش و کیشوند شدن را در سر می‌پرورانند. بنابراین، ساکنان جزیره کیش، متنوع‌ترین ترکیب جمعیتی را در خلیج فارس تشکیل می‌دهند.

بر اساس آمار سال ۱۳۹۵، جمعیت کل جزیره کیش و روستاهای آن حدود ۴۰ هزار نفر است.

کیش دارای بافت جمعیتی شهری متراکم در استان هرمزگان است، اما در بخش سفین نیز جمعیت روستایی کیش زندگی می‌کنند. در واقع، مردم سفین را قدیمی‌ترین ساکنان جزیره می‌دانند.

بومیان جزیره کیش

همان‌طور که اشاره شد، اصلی‌ترین بومیان کیش، ساکنان روستای سفین هستند. امروزه با گسترش بافت شهری، سفین بخشی از شهر کیش شده و محله‌ای به همین نام در جزیره وجود دارد. شغل اصلی بومیان سفین، صیادی، دامداری و کشاورزی است.

مهاجران کیش

در حال حاضر، کمتر از ۲ درصد ساکنان جزیره کیش را بومیان محله سفین تشکیل می‌دهند؛ زیرا با توسعه تجارت، جمعیت کیش تغییرات چشمگیری داشته و بسیاری از ایرانیان با هدف تجارت و کسب درآمد به این جزیره مهاجرت کرده‌اند.

مسافران کیش

کیش به عنوان یک مقصد گردشگری برجسته، هیچ شکی در این واقعیت ندارد. در مناطق توریستی، طبیعی است که تعداد گردشگران و مسافران بسیار بیشتر از ساکنان محلی باشد. به این آمار جالب توجه کنید:

کیش با مساحت ۹۰ کیلومترمربعی و جمعیت ۴۰ هزار نفری، سالانه میزبان حدود ۲ میلیون مسافر است.

فرهنگ ساکنان جزیره کیش، عجیب اما دوست‌داشتنی

فرهنگ بومی ساکنان کیش با فرهنگ‌های جهانی پیوند عمیقی دارد. آداب و رسوم، پوشش مردان و زنان، و غذاهای لذیذ و گاه شگفت‌انگیز کیشی‌ها، تنوع گسترده‌ای را به نمایش می‌گذارد. بخشی از این فرهنگ با سایر نقاط ایران همخوانی دارد و ریشه برخی دیگر را باید در جهان جستجو کرد. در ادامه، با جنبه‌های این فرهنگ بیشتر آشنا می‌شویم.

آداب و رسوم

بومیان کیش مراسم و آداب متنوعی دارند که برخی از آن‌ها بسیار جذاب و آموزنده هستند. در ادامه، به معرفی برخی از این آداب می‌پردازیم.

مراسم زار

ریشه مراسم زار به اتیوپی یا حبشه بازمی‌گردد. بسیاری از ساکنان کیش باور دارند که ارواح خبیثه یا زار در مناطق مرطوب به جسم انسان نفوذ می‌کنند. برای درمان بیماری‌های ناشی از زار، بومیان به رقص سنتی به نام «رقص زار» روی می‌آورند.

این مراسم توسط یک زن اجرا می‌شود و با صدای طبل‌های متنوع همراه است. جالب است که مدت زمان آن نامشخص بوده و ممکن است چند روز طول بکشد.

اهل هوا

یکی دیگر از مراسم‌های جن‌گیری در کیش، «اهل هوا» است. بر اساس باور بومیان، اهل هوا کسانی هستند که به بادهای اهریمنی آلوده شده و بیمار می‌گردند. برای رهایی از این بادها، باید به «مامان» یا «بابا» باد اهریمنی مراجعه کرد تا با اجرای آیینی خاص، باد از بدن فرد خارج شود.

هرس درختان لور

درختان لور برای ساکنان کیش ارزشمند هستند. بومیان باور دارند که هرس این درختان با اره، آسیب جدی وارد کرده و منجر به خشک شدن آن‌ها می‌شود؛ بنابراین، از تبر برای هرس استفاده می‌کنند تا آسیب کمتری به درخت برسد.

کارشناسان نیز این باور را تأیید کرده و می‌گویند هرس نادرست باعث زردی و آسیب‌دیدگی درختان لور می‌شود.

مراسم مذهبی گرگاعو

«گرگاعو» یکی از مراسم مذهبی ویژه ساکنان کیش است که در ایام ولادت امام حسن (ع) و امام زمان (عج) برگزار می‌شود. در این مراسم، کودکان در گروه‌های چندنفره با آواز و دهل به در خانه‌های بومیان می‌روند و ساکنان خوراکی در کیسه‌هایشان می‌ریزند.

مراسم مذهبی عیدین

«عیدین» به عید فطر و عید قربان اطلاق می‌شود. این اعیاد برای بومیان کیش مانند نوروز ارزشمند است و آن‌ها با پوشیدن لباس نو، پذیرایی از مهمانان، دیدار از قبور و خویشاوندان، جشن می‌گیرند. مراسم با نماز عید آغاز می‌شود؛ مردان به صورت جماعت در مسجد یا فضای باز و زنان به صورت فردی در منزل نماز می‌خوانند.

ازدواج

مراسم ازدواج بومیان کیش ساده و سنتی است. خانواده داماد همراه بزرگان فامیل برای خواستگاری به خانه عروس می‌روند. در صورت توافق، بله‌برون برگزار می‌شود و سپس به مدت سه روز و سه شب، رقص و شادی برپا است. در شب سوم، عقد خوانده شده و عروس و داماد را طبق آداب به اتاق «فرشه» یا حجله می‌برند.

پس از هفت روز، تزیینات حجله جمع‌آوری می‌شود و در شب هشتم، زنان پس از پذیرایی در خانه پدر عروس، عروس را با شادی به خانه داماد می‌برند و مراسم با صرف شام پایان می‌یابد.

مراسم خاک‌سپاری و سوگواری

مراسم سوگواری در کیش مانند عروسی، ساده برگزار می‌شود. پس از فوت، نزدیکان در منزل متوفی جمع شده و پس از تدفین، مراسم روز اول پایان می‌یابد. سپس به مدت سه روز، قرآن‌خوانی و فاتحه‌خوانی ادامه دارد و در پایان، غذایی از گوشت و برنج پخته شده و برای ثواب میان ساکنان توزیع می‌شود.

جالب است که در کیش، مراسم هفتم، چهلم و سالگرد برگزار نمی‌شود و تنها در عید فطر و قربان، برای یادبود متوفیان فاتحه می‌خوانند.

لباس محلی

پوشاک محلی ساکنان کیش شباهت زیادی به لباس‌های بومی استان‌های هرمزگان، سیستان و بلوچستان و بوشهر دارد. مردان معمولاً دشداشه، عبا، دستار را با عرقچین و غتره (چفیه) می‌پوشند. لباس زنان از ملفع (لباس بلند و گشاد از حریر یا ابریشم) و بطوطه یا برقع (پوشیه) تشکیل شده است. ویژگی مشترک این لباس‌ها، رنگ‌های شاد و زنده آن‌هاست.

غذای بومیان

در سفر به جزیره مرجانی کیش، حتماً با نام‌هایی مانند «سمک مشوی»، انواع «قلیه»، «هریسه» (نوعی حلیم)، «مضروبه»، «مرگوگ»، «محمر یا برنج شکری» و «مچبوس» آشنا می‌شوید. بیشتر این غذاها با ماهی‌های جنوب و ادویه‌های عربی تهیه می‌شوند. بنابراین، در کنار تفریحات آبی و بازدید از بازارها، غذاهای سنتی کیش را امتحان کنید و از طعم بی‌نظیرشان لذت ببرید.

زندگی در جزیره کیش، مطلوب اما گران

اگر قصد سکونت در کیش را دارید، پیش از هر تصمیمی، با شرایط زندگی در این جزیره آشنا شوید.

زندگی در کیش چگونه است؟

زندگی در کیش از کیفیت بالایی برخوردار است. با توجه به ظرفیت جذب سرمایه‌گذاران، درآمد مناسب است. آب‌وهوای کیش گرم و مرطوب اما پاکیزه است. این جزیره یکی از چهار نقطه جهان با درصد اکسیژن خالص بالاتر از میانگین جهانی است و برای افراد مبتلا به مشکلات تنفسی ایده‌آل به شمار می‌رود.