شاید شما هم با مفهوم میراث جهانی یونسکو (UNESCO World Heritage) آشنا باشید، اما جزئیات آن ممکن است برایتان مبهم باشد. این میراث به مجموعهای از مکانهای فرهنگی و طبیعی اشاره دارد که توسط کمیته میراث جهانی یونسکو، پس از ارزیابی دقیق، به ثبت رسیدهاند و به عنوان جاذبههای گردشگری برجسته جهان شناخته میشوند.
کشورهای عضو کنوانسیون یونسکو میتوانند آثار فرهنگی، طبیعی و تاریخی خود را برای ثبت در این فهرست پیشنهاد دهند. پس از ثبت، مسئولیت حفاظت و نگهداری از این آثار بر عهده همه کشورهای عضو باقی میماند. البته، برای ورود به لیست میراث جهانی، مکانها باید معیارهای خاصی در حوزههای فرهنگی یا طبیعی را برآورده کنند تا ارزش جهانیشان تأیید شود.
ایران در سال ۱۹۷۵ به کنوانسیون میراث جهانی یونسکو پیوست و تاکنون ۲۴ اثر فرهنگی و طبیعی را در این فهرست ثبت کرده است؛ از جمله میدان نقش جهان اصفهان، تخت جمشید، چغازنبیل، ارگ بم، گنبد سلطانیه، محوطه بیستون، سازههای آبی شوشتر و برج گنبد قابوس. این بناهای تاریخی و جاذبههای طبیعی، بخشی از میراث فرهنگی غنی ایران هستند که گردشگران داخلی و خارجی را مجذوب خود میکنند.
یکی از مکانهایی که بحث ثبت آن در فهرست میراث جهانی یونسکو همچنان داغ است، ژئوپارک قشم (Qeshm Geopark) است؛ نخستین ژئوپارک ایران و خاورمیانه. این اکوسیستم منحصربهفرد نه تنها تنوع طبیعی بینظیری دارد، بلکه فرهنگ غنی محلی را در خود جای داده و به عنوان نمادی از پیوند عمیق انسان و طبیعت در گردشگری ایران برجسته است.
بدون شک، ثبت آثار تاریخی و فرهنگی با اهمیت جهانی در این فهرست، نه تنها به حفظ آنها کمک میکند، بلکه آنها را به میراث مشترک همه انسانها در سراسر جهان تبدیل مینماید؛ میراثی که فارغ از نژاد، مذهب و ملیت، برای نسلهای آینده ارزشمند است و الهامبخش سفرهای آموزشی و فرهنگی میشود.
ثبت ژئوپارک قشم در فهرست جهانی یونسکو، توسعه گردشگری در این جزیره زیبا را شتاب میبخشد و به رشد اقتصادی، ایجاد فرصتهای شغلی و درآمدزایی برای جوامع بومی کمک میکند. با این حال، برای دستیابی به این مزایا، حفاظت دقیق از میراث طبیعی منطقه ضروری است تا تعادل بین گردشگری پایدار و حفظ محیط زیست برقرار بماند.
ژئوپارک قشم به عنوان یکی از منحصربهفردترین ژئوپارکهای جهان، با موقعیت جغرافیاییاش در کنار سواحل خلیج فارس و جنگلهای حرا، به پارک زمینشناسی (Geological Park) ایران تبدیل شده و مقصدی ایدهآل برای علاقهمندان به جاذبههای طبیعی و ماجراجویی است.
وجود اشکال طبیعی متنوع، نقشبرجستههای زیبا، چینخوردگیهای زمینشناختی، کوههای منحصربهفرد، سطوح صاف و صفههای بلندیها، و تندیسهای طبیعی شگفتانگیز که به اشکال گوناگونی مانند لاکپشت، سگ، مارمولک و حتی چهرههای انسانی درآمدهاند، زیباییهای این ژئوپارک را دوچندان کرده و آن را به یکی از برجستهترین جاذبههای گردشگری طبیعی ایران تبدیل نموده است.
غار نمکدان قشم
با همه این زیباییها و شگفتیها، ژئوپارک قشم از سال ۱۳۸۵ به شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو پیوست، اما در دیماه ۱۳۹۱ به دلیل عدم رعایت کامل معیارهای ثبت جهانی، از فهرست خارج شد. خوشبختانه، با پیگیریهای مداوم و تلاشهای متخصصان، در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۶ این ژئوپارک بار دیگر با موفقیت به ثبت جهانی رسید و به عنوان یک مقصد گردشگری پایدار برجسته شد.
پرورش میگو و خطرات آن برای اکوسیستم
با وجود این دستاوردها، اخبار اخیر از احتمال خروج ژئوپارک قشم از فهرست یونسکو حکایت دارد. دلیل اصلی این نگرانی، پروژه ساخت مرکز پرورش میگو در این منطقه است که تأثیر منفی جدی بر محیط زیست طبیعی و میراث جهانی غار نمکی قشم گذاشته و تعادل اکوسیستم را تهدید میکند.
شواهد نشان میدهد که زمینهای محدوده غار نمکدان، که بخشی از جاذبههای طبیعی منحصربهفرد این ژئوپارک است، تحت تأثیر این پروژه قرار گرفته و به طور بالقوه به محیط زیست آسیب میرساند.
تبدیل طولانیترین غار نمکی جهان به مرکزی برای پرورش میگو، به عنوان تهدیدی جدی برای خروج ژئوپارک قشم از فهرست یونسکو مطرح شده و میتواند میراث طبیعی این منطقه را برای همیشه دگرگون کند.
این مسائل در حالی رخ داده که فعالان محیط زیست و گردشگری پیشتر نسبت به خطرات ساخت مرکز پرورش میگو هشدار داده بودند. آنها تأکید داشتند که این پروژه میتواند به محدوده میراث طبیعی ملی و جهانی، یعنی غار نمکی قشم، آسیب جدی بزند و خطر خروج ژئوپارک قشم از لیست جهانی یونسکو را افزایش دهد؛ هشداری که اهمیت گردشگری پایدار را در برنامهریزیهای محلی برجسته میکند.
در پاسخ به این نگرانیها، دادستان قشم اعلام کرد که بر اساس دستور ویژه رئیسکل دادگستری هرمزگان، با دخالت مدعیالعموم، عملیات ساخت بخشی از مرکز پرورش میگو در محدوده ژئوپارک جهانی قشم متوقف شد تا از آسیبهای بیشتر جلوگیری شود.
با توجه به نگرانیهای موجود، سرانجام دستور توقف فعالیتهای اجرایی مرکز پرورش میگو در ناحیهای نزدیک به غار نمکدان، که میتواند به محیط زیست آسیب بزند، صادر گردید و این اقدام گامی مثبت در جهت حفاظت از جاذبههای گردشگری قشم به شمار میرود.
با این حال، به نظر میرسد این اقدامات به اندازه کافی مؤثر نبوده و اخبار نشان میدهد که خطر تخریب غار نمکی و ادامه ساخت مرکز پرورش میگو همچنان وجود دارد، که ممکن است منجر به خروج ژئوپارک قشم از فهرست جهانی یونسکو شود و ضربهای به گردشگری طبیعی ایران بزند.
بر اساس اطلاعات موجود، خطر اخراج ژئوپارک قشم از یونسکو بهطور جدی مطرح شده و مدیران منطقه با عدم تعیین حریم مشخص برای این ژئوپارک، زمینهساز این بحران شدهاند؛ مسئلهای که نیازمند بازنگری در مدیریت منابع طبیعی برای حفظ جاذبههای گردشگری است.
همچنین نباید فراموش کرد که بر اساس قوانین حفاظت از منابع آبزی و نظام جامع دامپروری جمهوری اسلامی ایران، صدور هرگونه مجوز برای فعالیتهای تکثیر و پرورش آبزیان نیازمند استعلام از مراجع مختلف، از جمله اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان است تا تعارض با حفاظت از میراث جهانی جلوگیری شود.
با توجه به این مسائل و احتمال خروج این منطقه ارزشمند از فهرست یونسکو، از مسئولان و دستاندرکاران انتظار میرود قبل از قطعی شدن این امر، اقدامات لازم را انجام دهند، بحران را مدیریت کنند و با تدابیر حفاظتی، از آسیب به ژئوپارک قشم جلوگیری نمایند تا این گنجینه گردشگری ایران برای نسلهای آینده حفظ شود.
—
سوالات متداول
میراث جهانی یونسکو چیست؟ میراث جهانی یونسکو به مجموعهای از مکانهای فرهنگی و طبیعی اشاره دارد که پس از ارزیابی توسط کمیته یونسکو به ثبت رسیدهاند.
چگونه یک مکان میتواند به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه شود؟ کشورهای عضو کنوانسیون یونسکو میتوانند آثار فرهنگی و طبیعی خود را برای ثبت پیشنهاد دهند، ولی باید معیارهای خاصی را برآورده کنند.
چرا ژئوپارک قشم از فهرست یونسکو خارج شد؟ ژئوپارک قشم به دلیل عدم رعایت کامل معیارهای ثبت جهانی در دیماه ۱۳۹۱ از فهرست خارج شد.
خروج ژئوپارک قشم از فهرست یونسکو چه عواقبی دارد؟ خروج این ژئوپارک میتواند به تخریب میراث طبیعی و کاهش گردشگری پایدار در منطقه منجر شود.
چه اقداماتی برای حفاظت از ژئوپارک قشم انجام میشود؟ اقدامات شامل توقف ساخت برخی پروژهها و نظارت بر فعالیتهای محلی برای حفاظت از محیط زیست و میراث فرهنگی است.
