جنگل حرا قشم: شناور در افسون درختان اسطوره‌ای و جاذبه‌های…

جنگل حرا، روزها در حین جزر و مد، همچون جزیره‌ای معلق در دریا قابل‌مشاهده است.

زمانی که شوری آب دریا به حد خود می‌رسد، درختان گویی در گلوگاه زیر آب پنهان شده‌اند و در نگاه اول جنگل به صورت رویایی شناور به نظر می‌رسد. جنگل حرا به طور مداوم در جزر و مد دریا در حال خیساندن و بیرون آمدن است و در زمان پایین‌آمدن آب، ریشه‌های معماگونه‌اش به نمایش درمی‌آید.

اگر شانس بیاوریم، می‌توانیم در وقت جزر، جنگل را ملاحظه کنیم که در نگاه اول به نظر می‌رسد در میان چوب‌های جنگلی رشد کرده‌اند در حالی که این چوب‌ها در واقع ریشه‌های شگفت‌انگیز درختان هستند که به‌طور طبیعی آب شور دریا را در اطراف جنگل تصفیه کرده و تبدیل به یک شیرین‌کننده طبیعی کرده‌اند.

و یکی از زیستگاه‌های امن برای پرندگان مهاجر از نواحی گرمسیری به شمار می‌آید؛ همچون حواصیل بزرگ، اگرت بزرگ، اگرت ساحلی، حواصیل هندی، کفچه‌نوک‌تیز، سلیم خاکستری، گیلانشاه، کاکائی و دیگر پرندگان مهاجر. این جنگل به‌عنوان مکانی سرشار از تنوع جانوری، محلی برای زندگی انواع آبزیان، پرندگان و دوزیستان است. مرغ ماهی‌خوار، حواصیل، لک‌لک، مرغابی و مرغ دریایی، خرچنگ، مارماهی، شیلو، کلینگ (یک نوع صدف)، انواع قورباغه و… همه در این جنگل جذاب گردهم آمده‌اند. به‌این‌ترتیب، جنگل حرا قشم را می‌توان به‌عنوان یکی از زیباترین جاذبه‌های طبیعی در ایران معرفی کرد.

جنگل حرا، اشک چشمی که از دست انسان در امان نیست

جنگل حرا در شمال غربی قشم قرار دارد و مساحتی حدود ۲۰۰ کیلومترمربع را دربرمی‌گیرد، همچنین جزو ۸ منطقه حفاظت‌شده بین‌المللی ایران است. در واقع، مساحت کل جنگل‌های حرا به ۷۵۰۰ هکتار می‌رسد و مساحت حوزه جزیره قشم به‌طور تقریبی ۲۴۰۰ هکتار تخمین زده شده است. اگرچه جنگل‌های حرای قشم از لحاظ تعدد در ایران در مقام اول قرار دارند، اما مناطقی مانند بندرپل، جزیره هرمز، بندرخمیر، لافت، تیاب و جاسک نیز مملو از درختان حرا هستند.

جالب است بدانید که جنگل حرا آخرین بازمانده وسیع از این درختان ساحلی در جنوب غرب آسیا به شمار می‌آید که تا به امروز به‌خوبی از آسیب‌های انسان حفظ شده است؛ اما همین وضعیت نیز در خطر نابودی قرار دارد. سوءمدیریت در تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی و همچنین رسوب‌گذاری فزاینده در سال‌های اخیر، جنگل را با چالش‌های جدی مواجه کرده است. به‌علاوه، فعالیت‌های ساختمانی غیرمجاز و آلودگی‌های ناشی از عوامل انسانی بر مشکلات موجود افزوده است.

در حالی که تمامی این مسائل در حال وقوع است، نام این جزیره در فهرست ذخایر زیست‌کره یونسکو (UNESCO Biosphere Reserves) به ثبت رسیده است. جنگل‌هایی که از سه عنوان جهانی برخوردارند: منطقه حفاظت‌شده بین‌المللی، ذخیره‌گاه زیست‌کره و تالاب بین‌المللی.

جنگل حرا در سال ۱۳۵۱ به‌عنوان «منطقه حفاظت‌شده حرا» معرفی گردید و در سال ۱۳۵۴ لقب پارک ملی را دریافت کرد. در نهایت، در سال ۱۳۵۶ به شبکه جهانی انسان و زیست‌کره یونسکو پیوست و اکنون تحت نظارت اداره کل محیط زیست استان هرمزگان حفاظت می‌شود.

جنگل حرا کجاست؟

این جنگل در تنگه خوران، که بین جزیره قشم و بخشی از استان هرمزگان قرار دارد، درست در میان شمال جزیره قشم و بندر خمیر واقع شده است.

راهیابی به جنگل حرا

حالا که به موقعیت جنگل حرا در شمال جزیره قشم و بندر خمیر پی برده‌ایم، باید از بولوار خلیج فارس به سمت قشم حرکت کنیم که مسافتی نزدیک به ۵۲ کیلومتر دارد. برای ملاقات با این جاذبه افسون‌گر، تنها راه کرایه یک قایق است که ناخدایی با تجربه آن را هدایت می‌کند و به خوبی با راه‌آب‌ها آشناست. او می‌داند که چه زمانی و از کجا عبور کند تا در هنگام پایین رفتن آب در جنگل گرفتار نشویم. اگر هم که مشکلی پیش بیاید، قایق‌ران‌ها با بی‌سیم در تماس هستند و تیم‌های امدادی به کمک خواهند آمد!

همچنین برای دیدن منظره جنگل از فاصله، می‌توان در نزدیکی سواحل کمپ زد و هم از زیبایی‌های محیط منطقه لذت برد و هم بازارچه‌های محلی با دست‌ساخته‌های هنرمندان محلی را مشاهده کرد. در حین گشت و گذار می‌توان دقایقی را به نشستن و مشاهده زنان بومی قشم اختصاص داد که هنر تزیین دست با حنا را به نمایش می‌گذارند.

زمان مناسب سفر به جنگل حرا

انتخاب زمان سفر به قشم و جنگل حرا به سلیقه و نیازهای شما بستگی دارد. اگر به برقراری ارتباط با مردم بومی و آشنایی با فرهنگ و سنن محلی علاقه دارید، پیشنهاد می‌کنیم از نیمه بهار تا پایان تابستان را برای بازدید انتخاب کنید. این زمان علاوه بر اینکه فرصتی برای شناخت بهتر بومی‌ها فراهم می‌کند، می‌تواند هزینه‌های سفر را نیز کاهش دهد؛ زیرا در فصل تابستان، تعداد کمتری از گردشگران تمایل دارند به قشم سفر کنند.

اگر نمونه گرما و رطوبت بالا را راح نمی‌توانید تحمل کنید، بهتر است که سفر به این منطقه را برای زمستان یا پاییز برنامه‌ریزی نمایید. همچنین، تعطیلات نوروز به لحاظ آب و هوای مطلوب قشم بهترین زمان برای سفر می‌باشد، اما بدانید که در این فصل جنگل‌های حرا نیز با شلوغی و قیمت‌های بالاتری مواجه خواهند بود!

شرایط جوی جنگل حرا

به طور کلی، آب و هوای جنگل‌های حرا قشم هیچ‌گاه سرد نیست؛ بلکه تغییرات دما و رطوبت در این ناحیه محسوس است. در پاییز و زمستان و نیمه اول بهار، آب و هوای جنگل حرا بسیار دلپذیر و مناسب برای بازدید به شمار می‌آید، اما در نیمه دوم بهار تا پایان تابستان، گرما و رطوبت این منطقه افزایش می‌یابد و ممکن است برای افرادی که عادت به این شرایط ندارند، غیرقابل تحمل باشد.

ویژگی‌های گیاهی جنگل حرا چیست؟

پس از بعضی از گشت و گذار در دل جنگل حرا، نوبت به شناخت علمی آن‌ها می‌رسد. جنگل‌های دریایی معمولاً در سواحل نواحی استوایی و نیمه‌استوایی توسعه می‌یابند و اکوسیستم بی‌نظیر آنها به نام عمومی مانگرو (Mangrove) و به نام علمی اوسینا مارینا (Avicennia marina) شناخته می‌شود.

درخت‌های حرا در ایران با همین نام معروف‌اند؛ در بلوچستان به آنها تمر می‌گویند و در برخی نقاط دیگر نیز نام‌های مختلفی دارند. در زبان عربی نیز این درخت‌ها را شوری یا شوره می‌نامند.

اکوسیستم جنگل‌های حرا متشکل از مناطق مرطوب در میان نوسانات جزر و مد دریا است که با مجموعه‌ای از گیاهان منحصر به فرد و حیوانات خاص مناطق ساحلی و تالابی همراه می‌باشد. جنگل حرا جزیره قشم و سواحل جنوبی استان هرمزگان به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و متراکم‌ترین نمونه‌های اکوسیستم مانگرو در سطح جهانی شناخته می‌شود، که این باعث جلب توجه پژوهشگران از سرتاسر دنیا به آن می‌شود.

درختان مانگرو قادر به تحمل دماهایی کمتر از ۵ درجه سانتی‌گراد نیستند و شوری بین ۲۰ تا ۳۲ در هزار برای رشد آن‌ها ایده‌آل است. این گیاهان که از مقاوم‌ترین گونه‌ها هستند، می‌توانند با حداقل نیازها در سواحل دریا سرسبز شوند، اگر فقط از تأثیرات منفی انسان، این مخرب‌ترین موجود روی کره زمین، در امان بمانند.

شگفت‌انگیزترین بخش این گیاه، ریشه‌های آن است؛ این ریشه‌ها کوتاه و کم‌عمق هستند و با رشد ریشه‌های فرعی و نازک به سمت بالا، تا ۳۰ سانتی‌متر بالا می‌آیند. این ریشه‌ها به تدریج دور درخت را می‌پوشانند و یک شبکه منسجم ایجاد می‌کنند که به مکانی جذاب و امن برای زندگی جانوران مختلف در یک محیط مرطوب بدل می‌شود.

ریشه‌های حرا، شوری آب را کاهش می‌دهند تا برای تغذیه گیاه مناسب شود. جنگل دریایی حرا دو بار در روز به دریا فرومی‌رود و این امر باعث می‌شود که ماهی‌های زیادی به سمت جنگل جذب شوند و این مکان یک نقطه عالی برای ماهی‌گیری به شمار می‌رود.

در مورد روش تکثیر این درخت شگفت‌انگیز، دانه‌هایی بر روی درخت مادر می‌روید و به نهال تبدیل می‌شود، سپس از درخت جدا شده و در مرداب سقوط می‌کند. برگ‌های حرا بیضی‌شکل هستند که روی آن‌ها سبز و براق و پشت آن‌ها سفید یا خاکستری است و طولی حدود ۵ تا ۷.۵ سانتی‌متر دارند.

میوه‌های زیبای حرا به شکل بادام دیده می‌شوند. گل‌های حرا نیز بسیار کوچک و در فصل مرداد قابل مشاهده هستند. این گل‌های طلایی‌رنگ دارای ۴ گلبرگ هستند که هر گلبرگ آن چند میلی‌متر بیشتر نیست و تشخیص آن‌ها دشوار است اما عطر دلپذیر و خنک آن از چند متری وجودشان را اعلام می‌کند.

استفاده‌ از جنگل حرا توسط مردم محلی

اهالی محلی گاهی از گیاه حرا به عنوان علوفه خشک برای تغذیه دام استفاده می‌کنند. از چوب این درخت زغال تهیه می‌نمایند و به‌علت ارزش آن، قاچاق نیز می‌شود. گفته می‌شود که پوست درخت حرا در درمان بیماری جذام مؤثر است و شیره آوندهای آن برای درمان مشکلات پوستی کاربرد دارد. در صنایع، از ماده تانن موجود در حرا برای تولید جوهر مازو بهره‌برداری می‌شود. همچنین از چسب تخته و خمیر چوب از دیگر کاربردهای صنعتی جنگل دریایی حرا به شمار می‌رود. مردم قدیمی از آب‌وگل این جنگل برای مالیدن بر بدن به منظور درمان استفاده می‌کردند.

بدین ترتیب واضح است که چه تهدیدی ممکن است این اکوسیستم حیاتی و درختان حرا را به خطر اندازد.

تفریح در جنگل حرا

شما می‌توانید انواع فعالیت‌های سرگرم‌کننده را در این جنگل تجربه کنید.

یک سفر طبیعت‌گردی فراموش‌نشدنی

قایق‌سواری، تنها راه دسترسی به جنگل حرا در قشم است و این وسیله خود یک فعالیت جذاب به شمار می‌رود. به‌ویژه اگر همراه با یک راهنمای محلی باشید که شما را در مسیرهای زیبا و امن هدایت کند. اگر در زمانی که آب فروکش کرده به جنگل بیایید، شانس دیدن ریشه‌های پیچیده درختان در لجنزار و محیط باتلاقی را خواهید داشت.

به شما پیشنهاد می‌دهم که ابتدا از تماشای مناظر طبیعی بهره‌مند شوید و لحظات را با حواس پنجگانه‌تان در ذهن خود نگه‌داری کنید، سپس از مناظر عکس بگیرید تا با مرور آن تصاویر، خاطرات زنده شوند.

پرنده‌نگری در سکوت دل‌انگیز

اگر عاشق پرنده‌نگری هستید و به زیبایی مشاهده این موجودات رنگارنگ در سکوت‌های عمیق پی برده‌اید، نباید جنگل حرا قشم را از قلم بیندازید. بهترین زمان برای این کار ماه‌های آذر و بهمن است. لازم به ذکر است که می‌توانید در اطراف جنگل حرا قشم هم کمپ کنید.

دیدار از مقبره شاه شهید آوازخوان

یکی از مناظر زیبا در مسیر به جنگل حرا، مقبره شاه شهید است که حدود ۱۱ کیلومتر از قشم فاصله دارد. این مقبره بر روی تپه‌ای رو به دریا و در سواحل جنوبی جزیره قرار دارد. بومیان معتقدند شاه شهید چهره‌ای زیبا داشته و در نواختن نی و آواز بسیار ماهر بوده و صاحب کرامات بوده است. مقبره شاه شهید همچنین دارای معماری زیبا و چشم‌نوازی است.

شترسواری در کنار دریا

حس تماشای جنگلی که در دل دریا شناور است، حین سوار شدن به شتر…

شترسواری می‌تواند یادگاری لذت‌بخش از سفر به جنگل فانتزی باشد. ترکیب دریا، حیواناتی خاص که متعلق به بیابان هستند و جنگلی که در دل خشکی جای گرفته است، تجربه‌ای بی‌نظیر را رقم می‌زند.

جاذبه‌های دیدنی نزدیک به جنگل حرا

برای آشنایی بیشتر با جاذبه‌های گردشگری اطراف جنگل حرا در قشم، می‌توان به آثاری دیگر نیز اشاره کرد:

حقایق جالب درباره جنگل حرا که نمی‌دانستید

* نام علمی درخت حرا همانی است که ابوعلی سینا از آن یاد کرده است.

* سطح آب در جنگل حرا در قشم همیشه به حالت جزر و مد است. در زمان مد، آب به سطح درختان نزدیک می‌شود و در زمان جزر، به نظر می‌رسد که درختان بر روی خشکی رشد کرده‌اند.

* در مورد حیات وحش جنگل حرا، می‌توان گفت که غیر از تعداد زیاد موش‌ها که آفت محسوب می‌شوند، گونه‌ای خاص از موش‌خرما نیز وجود دارد که شاهین سینه‌خیاری افریقایی را به خود جذب کرده است.

* در جنگل حرا، خرچنگی به نام خرچنگ گیتارزن وجود دارد که در آن یکی از دستانش کوتاه و دیگری بلند و شبیه به ساز گیتار است.

* یکی دیگر از شگفتی‌های جنگل حرا این است که بیش از ۸ نوع عقاب و پرندگان شکاری در آن سکونت دارند.

* ماهی گِل خورک که نوعی بومی و نادر از ساکنان این جنگل است، در صورتی که بدنش مرطوب باشد، قادر است در خشکی زنده بماند و با پوستش نفس بکشد. این ماهی در حالتی که رطوبت خود را از دست داده باشد، به آب بازمی‌گردد.

* درختان حرا در اوایل تابستان گل‌هایی خوشبو می‌زنند و در پایان تابستان میوه‌ای می‌دهند که بومی‌ها آن را خرک یا کنگ نامیده‌اند. این میوه ابتدا سبز، سپس زرد و در نهایت سیاه می‌شود. سپس دانه‌های آن درون میوه روی درخت جوانه می‌زند و بعد از جدا شدن، در هر نقطه که بیفتد، شروع به رشد می‌کند و درختی جدید نمایان می‌شود.

* اولین ساز دهل قشم از چوب درختان حرا ساخته شده است.

* چوب درختان حرا هنگام سوختن از خود دود سیاه تولید نمی‌کند و مورد توجه برای جذب نمک و چربی است، بنابراین به عنوان چوب زغالی مناسب شناخته می‌شود.

زمان مناسب برای پرنده‌نگری در جنگل حرا

از اواخر پاییز تا اواخر فروردین، بهترین زمان برای پرنده‌نگری در جنگل حرا به حساب می‌آید. این زمان دارای هوای مطلوب و مناسب است و همچنین همزمان با فصل مهاجرت پرندگان می‌باشد. اگر می‌خواهید هم از تماشای پرندگان لذت ببرید و هم هوای خوش را تجربه کنید، بهمن و اسفند نیز زمان‌های عالی‌ای خواهند بود.

اما در فروردین، با کاهش تعداد پرندگان مهاجر و همچنین به سبب تعطیلات نوروز، امکان فعالیت‌های پرنده‌نگری در جنگل حرا قشم به دلیل شلوغی و اوج فصل سفر کمی دشوار می‌شود.

جنگل حرا؛ با مهارت و عشق، آن را بشناسید!

باید برای دیدار با این جنگل زیبا و شگفت‌انگیز اقدام کنید، دیداری که با آگاهی هر چه بیشتر، عشق و علاقه‌تان عمیق‌تر خواهد شد.

اگر بدانیم این جنگل دریایی که به دیدارش می‌رویم یکی از شگفت‌انگیزترین و پیچیده‌ترین اکوسیستم‌های جهان است، نه تنها از افسون شاخ و برگ‌ها و ریشه‌ها لذت خواهیم برد، بلکه به عشق آن نیز خواهیم افتاد. عشق و تعلق به این مکان زیبا، ما را به حفظ و نگهداری آن ترغیب می‌کند. بیایید با هم به جنگل حرا سفر کنیم و از آن به عنوان یک میراث برای نسل‌های آینده حفاظت کنیم.

سوالات متداول

جنگل حرا کجاست؟ جنگل حرا در شمال غربی جزیره قشم و در تنگه خوران واقع شده است.

بهترین زمان سفر به جنگل حرا چه زمانی است؟ بهترین زمان برای بازدید از جنگل حرا از نیمه بهار تا پایان تابستان است، البته در تعطیلات نوروز نیز هوای مطلوبی دارد.

چگونه می‌توان به جنگل حرا دسترسی پیدا کرد؟ دسترسی به جنگل حرا تنها از طریق قایق ممکن است و پیشنهاد می‌شود یک قایق‌ران با تجربه را همراه داشته باشید.

ویژگی‌های خاص گیاهی جنگل حرا چیست؟ جنگل حرا شامل درختان مانگرو است که ریشه‌های خلاقانه آن‌ها محیطی مناسب برای زندگی جانوران فراهم می‌کند.

جنگل حرا چه جانورانی را در خود جای داده است؟ این جنگل زیستگاه بسیاری از پرندگان مهاجر و آبزیان خاص است، مانند حواصیل و مرغ ماهی‌خوار.